مقدمه

امروزه توجه روزافزون به توسعه پایدار و لزوم حفاظت از محیط زیست و اجتماع موجودات سبب شده ضرورت توجه به توسعه پایدار به یکی از چالش‌های مهم سیاست­گذاران تبدیل شود. توسعه پایدار به معنی تلفیق اهداف اقتصادی، اجتماعی، زیست محیطی برای حداکثر­سازی رفاه انسان فعلی بدون آسیب به توانایی­های نسل­های آتی برای برآوردن نیازهایشان می­باشد(نقدی، صادقی،1392). از دوران ظهور انقلاب صنعتی و و فرو ریختن دیوار بلند میان آموزش عالی و جامعه، دانشگاه­ها با ارائه خدمات آموزشی و پژوهشی متناسب با نیازها و خواست جامعه، مصدر تحولات عظیم صنعتی، اقتصادی و اجتماعی و جامعه گردیدند. این تحولات، علاوه بر افزایش تولیدات و رشد اقتصادی و بهبود نسبی سطح رفاه، موجب افزایش بیش از پیش استفاده از منابع، تخریب محیط زیست، فقر، نابرابری­های اجتماعی، ظهور جنگ­ها و نا آرامی­ها نیز گردیده است که به نوبه خود، موجبات ناپایداری توسعه جوامع را فراهم ساخته است. هم اکنون دانشگاه­های بسیاری در سطح جهان به دنبال تجدید­نظر و اصلاح سیاست­های پیشین خود برای اعمال اصول پایداری در سیاست­ها و مدیریت خود می­باشند تا قابلیت­های ناپایداری را که سالها توسط آموزش عالی ترویج شده بررسی نموده و در نوع رابطه خود با جامعه تجدید نظر نمایند(آراسته، امیری،1391). از سال­های آخر قرن بیستم، دانشگاه­های کشورهای پیشرفته به ویژگی­هایی دست یافته­اند که با آنچه به صورت سنتی از دانشگاه درک می­شود، متمایز می­باشد. این ویژگی­ها هم از نظر ساختاری و هم از نظرکارکردی، دانشگاه­ها را در موقعیتی دشوار و در عین حال، پویا قرار داده است(هاروارد^[1]،مک لافلین^[2]،نایت^[3]، 2022).

ویژگی­های ساختاری و کارکردی از یک سو و تغییرات سریع و پیچیده محیطی و مشکلاتی از قبیل کاهش منابع مالی انفجار اطلاعات و سرعت شتابان فناوری­های جدید از سوی دیگر، تصمیم­گیری را برای مدیران دانشگاهی بسیار دشوار کرده و آنان را ناگریز از بهره­گیری هرچه بیشتر از پژوهش­های علمی در تصمیمات دانشگاهی نموده است. بنابراین، در تصمیم­سازهای پژوهش محور، به منظور جلوگیری از تصمیمات سلیقه­ای و احساسی، ضرورت توجه به فرایند تصمیم­گیری و دانشگاه­پژوهی بیش از پیش احساس شده است(ولکواین[4]،2018). توسعه، فرایندی در هم تنیده و دارای وظایفی گسترده و بخش­های محیطی مرتبط با زندگی اجتماعی انسان­ها است و به معنای فراهم شدن زمینه‌های لازم برای پیدایی ظرفیت‌ها و قابلیت­های عناصر مختلف در اجتماع و میدان یافتن آن­ها برای دستیابی به پیشرفت و افزایش توانائی­های کمی و کیفی است. توسعه پایدار، نیازمند استفاده از همه ظرفیت و توانایی­ها است(گودرزوند چگینی،1392). برای اولین بار ایده توسعه پایدار در کنفرانس محیط زیست بشر در سازمان ملل در سال ۱۹۷۲ مطرح شد.

 پس از آن در سال۱۹۸۰، واژه توسعه پایدار در استراتژی جهانی مطرح شد. در سال۱۹۸۷ در کمیته جهانی محیط زیست و توسعه، توسعه پایدار و دستیابی به نیازهای نسل فعلی بدون قربانی کردن نسل آینده، برای دستیابی به نیازهای خود تعریف شده است. سپس در اواخر۱۹۹۰، تلاش برای دستیابی به رفاه از طریق توسعه پایدار انجام شد و بنابراین در گزارش توسعه بشر، ایده توسعه پایدار با توسعه انسانی آمیخته شد. به مرور زمان تعریف توسعه پایدار تکامل پیدا کرد. گریگز و همکاران (۲۰2۳)، توسعه پایدار را اینگونه تعریف می‌کنند: توسعه­ای است که نیازهای حال را برآورده کند، در حالی که از سیستم زندگی کره زمین نیز محافظت می‌کند، زیرا رفاه نسل حاضر و نسل آینده وابسته به سیستم حیات زمین است. با توجه به این تعریف از توسعه پایدار، انسان­ها بخشی از طبیعت هستند که باید قوانین آن را رعایت کنند و در مقابل آن مسئول هستند( گریگز و همکاران[5]،2023). نظام آموزش عالی نقشی محوری در فرایند توسعۀ پایدار کشورها ایفا می­نماید و در واقع؛ سرمایه­گذاری اصولی در این بخش، ایجاد امکانات و تسهیلات برای نسل­های آینده و اقدام صحیح در جهت توسعۀ علمی کشور به شمار می­رود. در مقابل این سرمایه­گذاری، از آموزش عالی انتظار می­رود تا نقشی اثربخش در توسعۀ پایدار داشته باشد. بر این اساس، آموزش عالی پایدار برای تشکیل دانشگاه­های پایدار به عنوان رهبران جامعه در دستیابی به توسعۀ پایدار ایجاد شده است(پورآتشی،1393). دانشگاه پایدار، سازمانی است که در سطح منطقه­ای و جهانی، در اجرای وظایف اصلی آموزش، پژوهش و خدمات­رسانی، به دنبال ترویج و مشارکت در کاهش اثرات منفی محیطی، اقتصادی، اجتماعی و بهداشتی ناشی از استفاده از منابع است و رهبری جامعه را برای انتقال به سبک­های پایدار زندگی بر عهده دارد(ولازکز[6]، 2021). مقوله دانشگاه پایدار برخاسته از پارادایم توسعه پایدار و ناظر بر توسعه متوازن اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی جوامع است. می­توان گفت که دانشگاه پایدار دانشگاهی است که فلسفه آن مبتنی بر عقلانیت جوهری و تفکر سیستمی است و با بهره­گیری از رویکرد میان رشته­ای در آموزش و پژوهش، به صورت فراکنشی به شناسایی و حل مشکلات مبتلا به جوامع بشری اقدام می­کند و مقصد نهایی آن تحقق توسعه پایدار برای نسل­های کنونی و آینده است(ملکی­نیا و همکاران،1393). آموزش، اثربخش‌ترین ساز و کار جامعه برای مقابله با یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های این قرن؛ یعنی توسعه پایداراست. توسعه پایدار به انسان‌های کل­نگر، دارای تفکر سیستمی، بینش میان ‌رشته‌ای و فرارشته‏ای، آگاه، خلاق و مشارکت­جو نیاز دارد. تولید منابع انسانی واجد شرایط فوق، نیازمندکیفیت بالای عناصر وعوامل نظام آموزشی(ورودی، فرایند، خروجی و پیامد) در راستای توسعه پایدار می­باشد. نظام آموزش عالی و نیروی انسانی متخصص، نقشی کلیدی در توسعه پایدار هر جامعه‌ای ایفا می‌کند.

دانشگاه‌ها باید به ‌عنوان مکان‌های تحقیق و مطالعه برای توسعه پایدار تلاش کنند. آموزش عالی باید بتواند بهترین راه بهره­برداری از منابع و امکانات محدود را کسب کند(پروین و همکاران،1393). یکی از بزرگترین چالش­هایی که پیش روی دانشگاه­ها است، همکاری آنها در پیشرد توسعه پایدار و کمک به حل پیچیدگی­ها و معرفی سیستم­های نوینی است که بر مسائل و مشکلات مربوط به ناهماهنگی­ها غلبه کند. محققان صرفا به دنبال همگامی دانشگاه با توسعه پایدار یا به فکر ایجاد پایداری در فعالیت­های دانشگاهی نیستند بلکه به فکر یکی کردن و ادغام دانشگاه و مسیر رسیدن به توسعه پایدار در سیستم­های اجتماعی­اند و این مسئله چالش اصلی پیش روی آنها است(سهرابی و همکاران،1391).

 در زمینۀ دانشگاه­های پایدار، شاخص­های پایداری و ابزارهای ارزیابی به عنوان اولویت برای بخش­های مختلف دانشگاه مشخص شده است. دانشگاه­ها نیاز دارند بدانند که چگونه به طور مؤثر می­توانند پایداری را در فعالیت­های دانشگاه تلفیق کنند. در پاسخ به اعمال این اولویت در دانشگاه­ها، ابزارهای ارزیابی پایداری بی­شماری ایجاد و در سطح جهان اجرا می­شود که در محدوده و هدف متفاوت اند؛ برخی بر جنبه­های محیط زیست و بهره­وری سازگار با محیط زیست و برخی بر جنبه­های اجتماعی و توسعۀ جامعه متمرکزند؛ برخی دیگر جا دادن پایداری در برنامۀ درسی و تحقیق را مد نظر قرار داده­اند(لارن خورخه[7]و همکاران،2016). بین سال­های 1970 تا 1990چندین سند بین­المللی تنظیم شده است تا پایداری در آموزش عالی را تعریف نماید. تمام این اسناد در چند نکته با هم مشترک­اند(شک[8]،2017): 1- مأموریت­های دانشگاهی باید توسعه پایدار را منعکس کنند، 2-پایداری باید در تمام رشته­های دانشگاهی و الزامات آموزشی تخصصی، همچنین در پژوهش­های هیأت علمی و دانشجویان ادغام گردد،3- تأثیر دانشگاه باید بر سیستم­های محیطی و اجتماعی اطراف، شناسایی و اندازه­گیری شود، 4- دانشگاه باید در سیستم جذب، تصدی و ارتقاء خود، تعهد به پایداری را نشان دهد، دانشگاه نسبت به آثار محیطی خودآگاه است، به پایداری در تولید و مصرف خود تعهد دارد و شیوه­های پایداری را در تمام فعالیت­های خود وارد می­کند، 5- خدمات زندگی نهادی و دانشجویی باید بر پایداری تأکید نماید، 6-دانشگاه باید برای ارتقاء پایداری در خدمت­رسانی به جامعه محلی و جهانی مشارکت کند.

 فرر بالاس[9]و همکاران، ویژگی­هایی که یک دانشگاه پایدار را  از سایر مؤسسات آموزش عالی تفکیک می­سازد، شناسایی کرده­اند که عبارت اند از: 1- تأکید و تمرکز بر آموزش تحولی به جای آموزش انتقالی صرف به منظور آماده­سازی دانشجویان برای شناسایی چالش­های توسعه پایدار به جای یک طرفه بودن فرایند یادگیری، آموزش تحولی باید تعاملی­تر و یادگیرنده­محور همراه با تأکید شدید بر توانایی تفکر انتقادی باشد، 2- تأکید بسیار بر انجام دادن تحقیق وعلم میان رشته­ای و فرارشته­ای، 3- جهت­گیری آموزش و پژوهش به حل مسائل اجتماعی و در نتیجه، توانمندسازی دانشجویان برای ایجاد تعامل با پیچیدگی­های مسائل واقعی و نا اطمینانی­های مرتبط با آینده، 4- ایجاد و استقرار شبکه­هایی از تخصص­های متنوع در سطح دانشگاه به منظور تسهیم کارآمد و معنادار منابع، 5- مدیریت و چشم­اندازی که تغییر مورد نیاز را از طریق تعیین مناسب مسئولیت­ها و پاداش­ها اعمال کند، مدیریت و چشم­اندازی که به تحول دانشگاه در بلند مدت متعهد باشد و به واکنش مناسب به نیازهای در حال تغییر جامعه مشتاق باشد(فرر بالاس و همکاران،2018). کالدر و اسمیت2009، اقدامات ذیل را در هر یک از حوزه­های اصلی زندگی دانشگاهی و نیز در میان ذینفعان خارجی دانشگاه به منظور دستیابی به مدلی از مؤسسۀ پایدار در آموزش عالی توصیه می­کنند: برنامۀ درسی( به منظور حصول اطمینان از دستیابی دانشجویان به سواد پایداری)، پژوهش( برای کمک به تحقق نیازهای پژوهشی گسترده در پیشبرد پایداری)، فعالیت­ها(گسترش تلاش­های مؤسسات برای دستیابی به پایداری در عرصۀ فعالیت­ها)، توسعه و خدمات( مشارکت مؤسسات با جوامع محلی و منطقه­ای در جهت گسترش توسعۀ پایدار)، زندگی دانشجویان( توسعۀ پایدار می­تواند از طریق برنامه­های جدید گوناگون، بخش جدایی ناپذیری از فرهنگ پردیس را شکل دهد)، رسالت، خط و مشی؛ برنامه­ریزی مؤسسه(طرح­های پایداری، برای شکوفایی، نیاز به حمایت سطوح بالا دارند)، ذینفعان بیرونی(1- سازما­ن­های غیرانتفاعی می­بایستی از طریق فراهم نمودن منابع در مورد بهترین تجارب تسهیل و تسهیم دانش بین پردیس­ها و بهبود توانایی دانشکده­ها در ارزیابی پیشرفت، خود، حمایتشان را از موضوع پایدار در آموزش عالی تداوم بخشند، 2-  بازار کار نقش اساسی در حمایت از پایدار در آموزش عالی دارد، 3- دولت باید برا ی ایجاد شرایط نظارتی که سبب گسترش رشد پایدار در آموزش عالی می­گردد، اقدام کند(کالدر و اسمیت ،2019).

 لوزانو[10]و همکاران، با تجزیه و تحلیل نمونه از بیانیه­ها و منشورهای کنفرانس­های بین المللی از سال 1972تا 2009، در زمینۀ نحوة شرکت دادن توسعۀ پایدار در مؤسسات آموزش عالی، 10حوزة دانشگاه را برای تلفیق توسعۀ پایدار عبارتند از: برنامۀ درسی، پژوهش، فعالیت­های دانشگاه، توسعه و همکاری، همکاری دانشگاه­ها، ارزیابی و گزارش­دهی، میان رشته­ای، چارچوب نهادی، تجارب زندگی دانشگاهی و آموزش مربیان پیشنهاد کرده­اند) لوزانوو همکاران،2020). نتایج پژوهش سهرابی و همکاران که با هدف بررسی همگامی دانشگاه­های دولتی ایران با توسعة پایدار بوده و از الگوی سه بعدیFLA  استفاده شده است نشان داد که بخش­های آموزش و مدیریت، همگام با توسعة پایدار حرکت کرده‌اند، ولی بخش پژوهش نتوانسته همگام با توسعة پایدار به فعالیت خود ادامه دهد و در نتیجه جهت رفع این مشکل  بایستی کارگاه­ها و برنامه‌های آموزشی در نظر گرفته شده برای استادان، کارمندان و دانشجویان را برای آشنایی با آخرین دستاوردها و آموزش­های ضمن خدمت از لحاظ کمّیت وکیفیت ارتقا یابد و همکاری و ارتباط بیشتری را با دانشگاه­های منطقه در زمینة تبادلات علمی و آموزشی، برگزاری مشترک همایش­ها و نشست­های مختلف برقرار شود(سهرابی و همکاران،1391). نتایج پژوهش ملکی­نیا و همکاران که با هدف شناسایی و اولویت­‌بندی مؤلفه‌های دانشگاه پایدار انجام شد، نشان داد که مؤلفه نظام مدیریتی پایدار، دارای بیشترین اهمیت و بعد از آن به ترتیب مؤلفه‌های نظام آموزشی پایدار، نظام پژوهشی پایدار، نظام مدیریت زیست‏محیطی، نظام تأمین مالی پایدار و ارائه خدمات تخصصی توسعه پایدار قرار دارند(ملکی­نیا و همکاران،1393).

نتایج پژوهش پروین و همکاران که با هدف طراحی مدلی برای کیفیت برونداد نظام آموزش عالی در رسیدن به توسعه پایدار بر اساس رویکرد سیستمی، حاکی از آن است که برای رسیدن به توسعه پایدار، نظام آموزشی یکی از عناصری است که می‌توان راه رسیدن به توسعه را هموار سازد و مسیر آن را به‌ سوی توسعه همواره هدایت کند اما مقوله‌ی مهمی که در آموزش برجسته است کیفیت محصولات و بروندادهای نظام آموزشی است(پروین و همکاران،1393). سلطانی­پور و دماری در پژوهش خود، تاکید برگنجاندن دوره­های آموزشی اصول فنون مدیریت مبتنی بر توسعه پایداردر آموزش­های دانشگاهی و ضمن خدمت مدیران و ایجاد ساختاری فراوزارتی و حتی فرا قوه­ای برای انسجام و هماهنگی در زمینه توسعه پایدار ضروری دانستند(سلطانی­پور و دماری،1395). نتایج پژوهش اصلانی و همکاران نشان­دهنده این واقعیت است که، بین دانشگاه و توسعه پایدار رابطه­ی همسویی برقرار است، که در این راستا آموزش عالی باید ضمن شناسایی مؤلفه­های دانشگاه پایدار درکشورهای توسعه یافته و در حال توسعه باید متناسب با بافت نظام کشور و توسعه کلیه عوامل مؤثر در بهبود شرایط زیست محیطی، یعنی عوامل اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی جامعه مورد تاکید قرار دهد تا بتوانند به­عنوان یک دانشگاه پایدار در عرصه جهانی حضوری سبز داشته باشند و پارادایم پایداری و توسعه پایداری نتایج ناشی از اجرای طرح در نسل کنونی و نسل­های بعدی است، یعنی پایداری، باید تصویری روشن از وضع آینده ارائه دهد زیرا یکی از اهداف آن سنجش پیشرفت در دستیابی به برابری بین نسلی و درون نسلی است(اصلانی و همکاران ،1395).

 راد و همکاران، در پژوهشی 8 بعد را در زمینه آموزش عالی پایدار سازماندهی کردند. این ابعاد به لحاظ تعداد ارجاع و تعداد منابع به ترتیب نزولی عبارت است ازمدیریت زیست محیطی پردیس؛ آموزش پایدار؛ مشارکت­کنندگان؛ مدیریتی پایدار؛ سرمایه اجتماعی؛ پژوهش پایدار؛ نظارت، ارزیابی و گزارش­دهی؛ اداری و مالی(راد و همکاران،1396). صادقی و همکاران در پژوهشی با هدف ارائه الگوی دانشگاه پایدار در دانشگاه آزاد اسلامی، 14 مؤلفۀ اصلی را شناسایی کرده است که عبارتند از: 1- دیدگاه آرمانی، مأموریت­ها و سیاست­های پایداری در دانشگاه، 2- ساختار و تشکیلات و مشارکت گروه­­های ذینفع درخصوص پایداری در دانشگاه، آموزش برای تحقق پایداری، 3- پژوهش برای تحقق پایداری، 4- مدیریت منابع، 5- مواد غذایی و بازیافت، 6- عمران و ساخت و ساز سبز، 7- زندگی و مشارکت دانشجویی، 8- حمل و نقل، 9- استانداردها، 10- نظامهای اطلاعات مدیریت توسعه پایدار در دانشگاه، 11-آزادی علمی، انتخاب و ارتقای شایسته، 12- حقوق و مسئولیت­های روشن، 13- پاسخگویی(صادقی و همکاران،1393). نهاد دانشگاه پژوهی، یکی از نهادهای مهم دانشگاه برای دستیابی به اهداف نظام‌های دانشگاهی است که در بسیاری از کشورها ضرورت ایجاد و استقرار آن درک شده و به‌عنوان ابزاری مؤثر در تصمیم‌گیری‌های مدیریتی، تصمیم­سازی دانشگاهی، آینده‌نگری و پاسخگویی عمومی تلقی می‌شود. دانشگاه به‌عنوان محوری‌ترین نهاد تولید دانش، در توسعه این امر حیاتی، نقشی برجسته و پایه‌ای دارد و در این راستا واحد دانشگاه­پژوهی می­تواند در بهینه­ سازی کارکردهای و فرایند­های دانشگاهی نقش ایفا کند در ایران این ضرورت مغفول مانده و نیازمند بذل توجه و کارهای جدی است(نعمتی و همکاران،1393). امروزه با توجه به روند شتابان افزایش هزینه­های آموزش عالی و کیفیت آن و کاهش حمایت­های دولتی از دانشگاه­ها و مراکز آموزش عالی در سراسر جهان از یک سو و شتاب­گیری پیشرفت تکنولوژی و گسترش نیاز سیستم اقتصادی به دانش علمی از سوی دیگر، سیستم آکادمیک به صنعت دانش تبدیل شده است. افزایش بهره­وری در دانشگاه­ها تابع فرایند تحقیق و توسعه است که در مبانی نظری، دانشگاه پژوهی نامیده می­شود. در دهه­های اخیر، مهمترین مساله اقتصاد ایران پایین بودن سرمایه­گذاری در توسعه دانش و بهره­وری آن است. دانشگاه­های ایران مطلوب است خود یادگیرنده و دانش محور شوند. دانشگاه­پژوهی مناسب­ترین مسیر دستیابی دانشگاه­های کشور به این هدف است. واحد دانشگاه پژوهی در اغلب دانشگاه­های معتبر جهان، به­منظور تقویت همکاری­های دانشگاه و صنعت، پیدایش و نضج یافته است؛ در حالیکه در دانشگاه­های کشور، امری مغفول مانده است (امین بیدختی و همکاران، 1389).

 دانشگاه ­پژوهی شامل فرایند گردآوری و بهره‌گیری از داده و اطلاعات و انجام پژوهش‌های هدفمند به­منظور شناسایی و رفع مسایل دانشگاهی و مشاوره به مدیران جهت اتخاذ سیاست‌ها، برنامه‌ها و تصمیمات اثربخش در راستای بهبود درونی دانشگاه و همچنین برقراری ارتباط پویا با محیط و ارائه خدمات مطالعاتی، تحقیقاتی و مشاوره‌ای اثربخش به مشتریان چندگانه در راستای ارتقای پاسخگویی بیرونی دانشگاه است(نعمتی و همکاران،1393). دانشگاه پژوهی عبارت است از فرایند نظام‌یافته پژوهش‌ها و ارزشیابی‌های منظم تمامی فرایندها، برنامه‌ها، عملکردها، منابع و اثربخشی واحدهای سازمانی که در یک دانشگاه یا مؤسسه آموزش عالی پژوهشی یا فناوری با مرکزیت یک واحد رسمی دانشگاه پژوهی از طریق جلب مشارکت سایر واحدها یا گروه‌های اعضای هیأت‌ علمی،کارشناسان و دانشجویان به‌ منظورگردآوری و سازمان‌دهی داده‌ها، پردازش و تحلیل به هنگام داده‌ها، تولید و تفسیر دانش و اطلاعات و تقدیم گزارش‌ها و توصیه‌های سنجیده به هیأت‌ رئیسه، مدیران میانی و اجرایی و سایر مخاطبان درون و برون دانشگاهی برای سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری‌های راهبردی و عملیاتی در راستای اعمال مدیریت دانایی محور در نظر می‌گیرد. واحد دانشگاه­پژوهی، چهار نقش اساسی بر عهده دارد که عبارتند از جمع­آوری، تجزیه و تحلیل و انتشار اطلاعات، مهندسی اطلاعات، طراحی و تسهیل فرایند برنامه­ریزی دانشگاهی، مشاوره در تصمیم­گیری­های دانشگاهی(امین بیدختی و همکاران،1391).

دانشگاه ­پژوهی را نیز می­توان به عنوان موتور حفظ و ارتقای کیفیت در دانشگاه مد نظر قرار داد که بر این اساس، از جایگاه ویژه ای در مسیر توفیق و تعالی این نهاد تأثیرگذار در فرایند توسعه ملی، برخوردار خواهد بود. هدف دانشگاه پژوهی، هدایت پژوهش­های دانشگاهی، در راستای تحقق دوکار ویژه اصلی بهبود درونی فرایندها و کارکردهای درون دانشگاهی و پاسخگویی بیرونی به نیازها و تقاضاهای برون دانشگاهی، می باشد. می‌توان واحد دانشگاه پژوهی و مطالعات راهبردی» را نهادی برای مشاوره به مدیران برای سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی، تصمیم سازی و تصمیم‌گیریِ مؤثر برای رشد و توسعه هدفمند و هوشمندانه دانشگاه در راستای مأموریت­گرایی و دستیابی به مزیت رقابتی و رفع مشکلات با استفاده از ایده‌ها و پژوهش‌های نو و بدیع دانست؛ به‌گونه‌ای که می‌توان آن را به‌منزله پلی میان دانش و اجرا نام‌گذاری کرد(نعمتی،1395).

 ولکواین با تجمیع ابعاد مختلف، فعالیت­های دانشگاه­ پژوهی را در 18بعد مطابق مفاهیم ذیل تعریف نمود. بر این اساس ابعاد­ 18گانه فعالیت­های دانشگاه پژوهی چارچوب نظری بررسی تطبیقی - تحلیلی اسناد دفاتر دانشگاه پژوهی دانشگاه­های منتخب قرار گرفت. ابعاد 18گانه فعالیت­های دانشگاه­پژوهی الگوی ولکواین عبارتند از: مطالعات تطبیقی و الگو­برداری، برنامه­ریزی استراتژیک، ارزیابی عملکردهای دانشجویان، اعتبارسنجی، اثربخشی دانشگاهی ،ارزشیابی برنامه­های آموزشی و مدیریتی، تحلیل آموزشی، بهسازی اعضای هیات علمی، بررسی جو پردیس، دانشگاه و زندگی دانشجویی، ارزیابی مدیریت جامع کیفیت و بهبود مستمرکیفی، بهسازی برنامه درسی،گزارش مدیریت ثبت­نام و نگه­داشت دانشجویان، تحلیل مدیریت دانش و فناوری، مدیریت منابع، تحلیل ثبت نام پذیرفته شدگان، گزارش تامین مالی، تحلیل روابط انجمن دانش­آموختگان، تدوین سنجه­های ارزیاب عملکرد و پاسخگویی(ولکواین،2008). طرقی و همکاران پژوهشی را با هدف بررسی مقایسه ای کارکرد دفاتر دانشگاه پژوهی دانشگاه­های منتخب، با الگوی"ولکواین"(2008) و ارائه ماتریس ابعاد دانشگاه پژوهی انجام دادند. در ماتریس ارائه شده 24وجه از فعالیتهای دانشگاه پژوهی در پیوستار اهداف، از بهبود تا توسعه و در پیوستار سازمانی مشتمل بر پنج کارکرد اصلی (مرجعیت اطلاعات، تحلیل­گری سیاستها، پژوهشگری و تصمیم سازی، ارزشیابی و پاسخگویی) توصیف شده است(طرقی و همکاران1396).

نتایج پژوهش آقامیرزایی و تقوایی نشان دادکه کارکردهای دانشگاه پژوهی چند بعدی است و ابعاد مختلفی از جمله ارتباطات، مرجعیت اطلاعات، تحلیل­گری سیاست­ها، پژوهشگری و تصمیم سازی، ارزشیابی، پاسخگویی را شامل می شود(آقامیرزایی و تقوایی،1398). دانشگاه یکی از عناصری است که می­تواند راه رسیدن به توسعه پایدار را هموار سازد. اما چنین فرایندی برای تاثیر­گذاری نیازمند الزامات و شرایط تعاملی و تسهیل­گر است. در این راستا، دانشگاه پژوهی به مثابه منشاء تحولات در دانشگاه، به تحلیل و ایجاد ارتباط میان داده­ها و اطلاعات گردآوری شده با مسائل داخل و خارج دانشگاه، در راستای تبیین پیچیدگی محیط پیرامون و تعامل مستمر با آن و همچنین یافتن راه حل­های اثربخش و راهبردی در جهت ایفای نقش دانشگاه پایدار و زمینه­ساز برای توسعه پایدار است. بنابراین توسعه پایدار در جامعه در عصر کنونی مستلزم توجه به دانشگاه­پژوهی است. این پژوهش ضمن بررسی مفهوم توسعه پایدار و ابعاد آن و همچنین مفهوم دانشگاه­پژوهی و ابعاد آن، به بررسی نقش دانشگاه­پژوهی در ایجاد دانشگاه پایدار و در نهایت توسعه پایدار می­پردازد.

روش

این پژوهش با هدف شناسایی نقش دانشگاه­ پژوهی در توسعه پایدار انجام شده است.­ به­منظور گردآوری داده­ها از شیوه کتابخانه ای و بررسی اسنادی ­استفاده و سپس تحلیل محتوای کیفی اسناد انجام  شده است. اولین گام پژوهش پس از بیان مسئله، جستجوی اسناد و مقالات در سایت­های ,ERIC GOOGLE, SGHOLAR با کلید واژه های پایداری اجتماعی، تحقیقات نهادی، دانشگاه پژوهی، آموزش عالی و توسعه پایدار، فرایند تحقیقات دانشگاهی، دانشگاه پایدار انجام شد. در این پژوهش تجزیه و تحلیل داده­ها از طریق طبقه­بندی تحلیلی محتوای اسناد و مدارک، انجام شده است. در این پژوهش، نقش آفرینی دانشگاه پژوهی در تسهیل و تقویت دانشگاه پایدار و در نهایت توسعه پایدار تشریح شد.

یافته­ های پژوهش 

تجزیه و تحلیل محتویات متون و اسناد دانشگاه ­پژوهی

به نظر می­رسد واحد دانشگاه ­پژوهی، می­تواند موجبات توسعه و تعالی دانشگاه­ها را در فرایند توسعه پایدار را فراهم سازد. در واقع دانشگاه­ها از طریق هدایت واحدهای دانشگاه پژوهی و با تأکید بر کارکرد­های دانشگاه پژوهی از جمله ارتباطات، مرجعیت اطلاعات، تحلیل­گری سیاست­ها، پژوهشگری و تصمیم سازی، ارزشیابی، پاسخگویی می توانند به عنوان واحد تقویت کننده دانشگاه و توسعه پایدار نقش‌آفرینی نمایند.کارکردهای واحد دانشگاه پژوهی با تأکید بر توسعه پایدار را می توان به شرح زیر عنوان نمود:

 کارکرد ارتباطات با تأکید بر توسعه پایدار: اطلاع رسانی اولویت­های دانشگاه، ارتباط با سازمان­های بیرونی، جلب مشارکت همکاران دانشگاهی، توجه و اهمیت به ایده­ها و نقطه نظرات جدید، توجه به نظام انتقادات و پیشنهادات.

کارکرد مرجعیت اطلاعات با تأکید بر توسعه پایدار: تسهیل و به اشتراک­گذاری و انتقال دانش ، تهیه و ارائه گزارش­های سالانه نظیر اطلاعات نامه، مدیریت طراحی، پشتیبانی و به روز رسانی سیستم­های اطلاعاتی .

 کارکرد تحلیل سیاست­ها با تأکید بر توسعه پایدار: تحلیل کارکردهای آموزشی، پژوهشی،کارافرینی/ تحلیل مدیریت دانش و فناوری، تحلیل ذینفعان، توجه به رصد مداوم ماتریسSWOT  از منظر آینده پژوهانه، مطالعه و تحلیل مخاطرات و ریسک اهداف و برنامه­های دانشگاهی، تجزیه و تحلیل آثار و کارکردهای شبکة­های اجتماعی، بررسی و تحلیل دوره­ها، رشته­ها و دروس جدید، تحلیل تامین تنوع منابع مالی.

 کارکرد پژوهشگری و تصمیم­سازی با تأکید بر توسعه پایدار: مطالعات تطبیقی و الگو برداری، برنامه ریزی استراتژیک، نگرش سنجی، سنجش وضعیت بازار آموزش عالی، هدایت پژوهش­ها در راستای رفع مشکلات درونی و پاسخ به نیازهای بیرونی، مطالعه و بازنگری برنامه­ها و محتوای دروس، توسعه سرمایه­های انسانی، ارایه پیشنهادات علمی و سیاستی، آسیب شناسی.

کارکرد ارزشیابی با تأکید بر توسعه پایدار: اثر بخشی دانشگاهی، اعتبارسنجی، ارزشیابی آموزشی و مدیریتی، مدیریت کیفیت جامع و بهبود مستمر کیفیت، ارزیابی عملکرد دانشجویان، شناسایی راهکارهای اصلاحی برای اثربخشی.

 کارکرد پاسخگویی با تأکید بر توسعه پایدار: بهسازی اعضای هیات علمی، مدیریت منابع، تامین اعتبار مالی، ایجاد شاخص­های کلیدی عملکرد در جهت پاسخگویی، ارائه خدمات دانشجویی و فرهنگی متنوع، توجه به ویژگی­ها و اولویت­های ملی و منطقه­ای، جهت دهی سیاست ها و تجارب اجتماعی قابل کاربرد، توجه به حل مسائل اقتصادی و صنعتی جامعه، شفافیت در برنامه­ های توسعه خلاقیت، نوآوری و کارآفرینی، توجه به نتایج نظرسنجی­ها در روند اداره امور.

تجزیه و تحلیل محتویات متون و اسناد دانشگاه پایدار

از طریق بررسی و تجزیه و تحلیل مقالات در ارتباط با ویژگی­های دانشگاه پایدار، ابعاد و مولفه­ های دانشگاه پایدار به شرح زیر شناسایی گردید:

بعد آموزش و پژوهش پایدار: برنامه درسی فرا و میان رشته­ای، پرورش مهارت­های تفکر انتقادی و تفکر سیستمی، سواد زیست محیطی پایداری، استفاده از رویکردهای یاددهی یادگیری، اکتشافی، مشارکتی، برگزاری کنفرانس­ها، سمینارها، کارگاه ها، پژوهش فرا و میان رشته­ای، جهت گیری پژوهش­ها به سمت حل مسائل زیست محیطی، اجتماعی، اقتصادی و نیازهای جامعه، حمایت از پروژه­ های تحقیقاتی مرتبط با توسعه پایدار.

بعد پردیس دانشگاهی پایدار: استفاده از انرژی­های تجدیدپذیر، بهره وری آب، حمل و نقل،  مدیریت سموم، میراث طبیعی، بهداشت حرفه ای و ایمنی، استفاده از مواد غذایی ارگانیک، خدمات غذاخوری، خرید زیست محیطی، طرحی و معماری سبز، استقرار اتوماسیون اداری، تفکیک و بازیافت زباله.

بعد مدیریت دانشگاهی پایدار: تلفیق توسعه پایدار در سند چشم انداز دانشگاه، مشارکت ذینفعان دانشگاه در تصمیم­گیری، رعایت اصول برابری در استفاده از فرصت­ها، همکاری بین دانشگاهی، انتخاب مدیران دانشگاه به شیوه دموکراتیک، ارزیابی سالانه  پایداری دانشگاه، مسئولیت اجتماعی و پاسخگویی به ذینفعان، متنوع­سازی منابع تأمین مالی دانشگاه ، شفافیت صورت­های مالی دانشگاه.

بعد ارائه خدمات تخصصی به جامعه:  سخنرانی­های عمومی وآگاهی بخشی، اجرای پروژه های تخصصی برای جامعه، ارائه آموزش های حرفه ای و شغلی به سازمان در خصوص تحقق توسعه پایدار، مشارکت فعال در توسعه محلی و ملی، برگزاری سمینارها و کنفرانس­های علمی وتخصصی با موضوع توسعه پایدار.

بحث و نتیجه ­گیری

مهمترین و بزرگترین چالش در کشورها در هزاره سوم دستیابی به توسعه­ی پایدار است که در استمرار زندگی و تداوم حیات بشری در آینده نقش بی بدیل ایفا می­نماید. آن چه راجع به توسعه و ابعاد مختلف آن از قبیل توسعه اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی و ارتباط آن­ها با آموزش عالی گفته شد؛ چنین نتیجه­گیری می­شود که خدمات دانشگاه برای توسعه به ویژه توسعه­ی پایدار چه در بعد کمی و چه در بعد کیفی آن اثرگذار بوده و نقش زیربنایی دارد. امروزه دانشگاه­ها به سرمایه­های ارزشمند­ی تبدیل شده­اند که جوامع به کمک آن­ها می­توانند به پیشرفت و توسعه پایدار دست یابند. عبور از الگوی رشد به فضای پایداری مستلزم بازنگری کلی رویکرد سیستم­های آموزشی و به ویژه نظام آموزش عالی و دانشگاهی است. مقتضیات زندگی در پارادایم پایداری، قابلیت­های ویژه و نظام های آموزشی دارای رویکرد پایدار را طلب می کند که به میزان زیادی منطبق با فلسفه آموزش­های عمومی آموزش عالی است. بر این اساس، بازنگری چشم اندازها، سیاست­ها، ساختارها، فرایندهای آموزشی، شیوه­های تدریس، محتویات آموزشی به منظور تغییر شیوه تفکر، سبک زندگی، نگاه جدید به پدیده­ها و پرورش قابلیت­های مورد نیاز نسل­های آینده اجتناب ناپذیر خواهد بود. در این راستا، دانشگاه­پژوهی، با کارکردهای ارتباطات، مرجعیت اطلاعات، تحلیل سیاست­ها، پژوهشگری و تصمیم­سازی  و ارزشیابی و پاسخگویی، بستر لازم را برای  استقرار مولفه­ها و الزامات دانشگاه پایدار فراهم نموده  و موجب تسهیل فرایند پایداری در دانشگاه­ها و نقش­آفرینی آن­ها در توسعه جوامع می­گردد. از این رو، برای نهادینه شدن روش‌های اجرایی آن، راه‌اندازی دفاتر دانشگاه پژوهی به‌عنوان دستیاران نظام دانشگاهی کشور می‌تواند به مدیران، آموزش‌ها و روش‌های اجرایی مناسبی جهت توسعه پایدار ارایه نماید.

شکل1 : مدل نقش ­آفرینی دانشگاه در توسعه پایدار