مقدمه

در سال‌های اخیر موضوع فعالیت‌های آموزشی جوامع فقیر، مورد توجه ویژه صاحبنظران و دولت‌ها قرار گرفته است. هدف برنامه‌های آموزشی کمک به افراد نیازمند است، تا تلاش نمایند بر کاستی هایشان غلبه یابند، جنبه‌های مثبت زندگیشان را بهبود بخشند، مهارت‌ها و توانایی هایشان را برای کنترل عاقلانه بر زندگی افزایش داده و آن را در عمل پیاده نمایند (پوتیکا^[1]، 2020) در کشور ما یکی از نهادهای تاثیرگذار در زمینه توانمندسازی اقشار ضعیف، کمیته امداد است در سال‌های اخیر، گفتمان مسلط در این نهاد، گفتمان آموزشی و فرهنگی بوده است. از دیدگاه این نهاد، توانمندسازی، فرایند شناسایی استعدادهای بالقوه مددجویان، شکوفایی و ارتقا این استعدادها، ظرفیت‌ها و توانایی‌ها با به کار گرفتن سازوکارهای تشویقی، ترغیبی و ترویجی برای انتخاب مسیری جدید در زندگی و قرار گرفتن در چرخه تولید و کسب و کار غایت نگر و ثمربخش است که نتیجه نهایی آن، خروج آنان از چرخه فقر و رسیدن به خودکفایی و پیوستن به جریان اصلی زندگی است (ولیخانی و ولیعی، 1399: 158). فعالیت‌های آموزشی و فرهنگی در معنای عام به شاخه‌ای خاص از علوم انسانی مربوط نیست.

 فعالیت‌های آموزشی و فرهنگی در ابتدا به عنوان یک فن در حرفه مددکاری و پزشکی بالینی و به منظور کمک کردن به بیماران جسمی و روحی مورد استفاده قرار گرفت که امروزه با عنوان ارتقای توانایی از آن یاد می‌شود. بعدها با تکامل علوم و فنون و رشد جهشی آنها در قرون نوزده و بیست، این اندیشه شکل گرفت که انسان‌های سالم از نظر جسمی و روحی هم الزاماً توانمند نیستند و با ایجاد تغییر در نگرش، روابط بین فردی و گروهی و ساختار سازمانی می‌توان توانایی‌های افراد را افزایش داد (محبوبی و همکاران، 1397: 48). لذا فعالیت‌های آموزشی و فرهنگی به شکل امروزی و پیشرفته آن طرح و تکامل یافته است. فعالیت‌های آموزشی و فرهنگی به شکل علمی گامی است به سوی ارتقای توانمندی در جامعه مددجویان کمیته امداد انجام می‌شود. منظور این است که مددجویان به وسیله چنین رویکردی به سطحی از توسعه برسند که بتوانند بر اساس خواست و انتخاب خود به ارضا نیازهایشان بپردازند. فعالیت‌های آموزشی و فرهنگی از یک سو مستلزم ارائه آموزش‌ها و مهارت‌های مفید با رویکرد بازار محور و بر اساس نیازهای جامعه در همه سطوح آموزشی برای جامعه مددجویان می‌باشد و از سوی دیگر نیازمند شناخت و رفع موانع آن و ایجاد زمینه‌های مناسب جهت توسعه فعالیت‌های تولیدی می‌باشد (بیرقی فرد و همکاران، 1396: 133). نقش کمیته امداد، در برنامه‌هایی که با قصد ارتقای سطح زندگی مددجویان اجرا می‌شوند به صورت بالقوه موثر و محوری است. سازمان‌هایی که می‌خواهند فعالیت‌های آموزشی و فرهنگی را در جامعه مددجویان تقویت کنند، نمی‌توانند آن را تحمیل کنند، زیرا سبب شکست اهداف خواهد شد. بنابراین نقش سازمان‌هایی مانند کمیته امداد بسیار حساس است. اما گاهی موانع موجود و یا محرومیت از زمینه‌های ضروری و یا محیط نامساعد مانع از فعلیت یافتن قوای مددجویان می‌شود که لازم است این وضعیت برطرف شود تا فعلیت توان هایشان تحقق یابد. نکته ضروری اینجاست که میان فعالیت‌های آموزشی و فرهنگی در ابعاد اجتماعی، اقتصادی و سیاسی الزاماً رابطه همخطی وجود ندارد. فراهم کردن زمینه‌های آموزشی و فرهنگی در تولید بیشتر، به معنای توانمند کردن مددجویان برای خوداتکایی، تجهیز منابع و عاملیت نیست. اگر چه افزایش مشارکت بیشتر در حوزه اقتصادی شرط لازم برای توانمندسازی ممدجویان است، اما کافی نیست و توجه به همه ابعاد ضروری است (خلاتی، 1394: 105). 

در جهان امروز، علی رغم پیشرفت در زمینه‌های مختلف علمی، هنوز بشر نتوانسته مشکل فقر و محرومیت بخش عظیمی از جامعه جهانی را حل نماید. هنوز گروه‌های مختلفی از مردم؛ از داشتن شغل، مسکن، غذا، بهداشت و.... محروم هستند. این مسئله متفکران حوزه علوم انسانی و اجتماعی را به سوی ایجاد زمینه‌های فقرزدایی و کاهش محرومیت سوق داده و سبب شده تا رویکردهای رفاهی از سوی برخی از صاحبنظران به عنوان راه حلی برای کاهش فقر و ایجاد زمینه‌های توسعه اجتماعی- اقتصادی، ارائه شود (حمزه لو و رحیمی، 1399: 5).رویکردهای رفاهی، رهیافت‌هایی هستند که بیشتر تاکید به ارائه خدمات و حمایت‌های مالی به افراد فرودست جامعه دارد و سعی دارد تا با تقدیم کمک‌های اولیه به محرومین، رفاه اجتماعی را در سطح جامعه گسترش دهد. از این رو در دهه‌های اخیر رویکرد توانمندسازی در نقد رویکردهای رفاهی که مبتنی بر ارائه خدمات مالی است و افراد را تبدیل به گیرندگان و مستمری بگیران صرف کمک‌های اولیه می‌نماید، ارائه شد. بنا بر تعریف، توانمندسازی به معنای توجه به نیازهای استراتژیک افراد و ارتقای موقعیت اجتماعی، سیاسی و تقویت بنیه اقتصادی آنان است، به نحوی که قادر به بهره گیری از استعدادها و قابلیت‌های خود باشند و به انسان‌های مستقل و فعال در تحول جامعه تبدیل شوند که بدون نیاز به دریافت کمک از هرگونه منبعی امور مربوط به خود و خانواده شان را اداره نمایند. بنابراین توانمندسازی افراد، بویژه اقشار محروم جامعه یکی از مهمترین راه‌های کاهش فقر و نابرابری اجتماعی در جامعه است (بن‌ی اسد و زیبنده، 1398: 157).

کمیته امداد به عنوان یکی از بزرگ‌ترین نهادهای حمایتی در طی سال‌های اخیر توانسته با تحت پوشش قرار دادن بیش از ده درصد افراد محروم و آسیب دیده مناطق مختلف کشور (بنا بر آمار اعلام شده در سالنامه آماری کمیته امداد) در جهت فقرزدایی و کاهش نابرابری‌های اجتماعی اقدامات موثری انجام دهد، با این حال هنوز پدیده فقر در بسیاری از نقاط سرزمینمان به چشم می‌خورد و این مسئله کارشناسان و برنامه ریزان حوزه مسائل اجتماعی را بر آن داشته تا با ارائه راهکارهایی علمی و عملی در جهت کاهش فقر گام بردارند (محمدی و همکاران 1398: 82).رسانه‌های جمعی اکنون در دسترس همه انسان‌ها هستند. دیگر از این پس رسانه‌ها جزء نیازهای اساسی انسان نوگرایند. جوانان، گروه اثرگذار و قشر حساس جامعه هستند و در چگونه رقم خوردن آینده کشور، نقش مستقیم دارند. فراگیر شدن بهره مندی از اینترنت در ایران و عضویت پررنگ جوانان ایرانی در شبکه‌های اجتماعی مجازی، ضرورت بررسی اقدامات ویرانگر این شبکه‌ها را در حوزه باورها و ارزش‌های دینی دو چندان می‌کند به همین دلیل پژوهش و برنامه ریزی برای ارتقاء سطح سواد مخاطبین فضاهای مجازی، امری ضروری است (مبینی مقدس و عبد سرمدی، 1393: 25).

در جهان امروز پیشرفت تکنولوژی در زمینه ارتباطات و انتقال اطلاعات باعث به وجود آمدن تعاملات ارتباطی زیادی در سراسر جهان شده است. مشکل مدیریتی در عرصه اینترنت از ابتدای شکل گیری این شبکه تا کنون به صورت معضلی پایدار، ذهن بسیاری از اندیشمندان، سیاستمداران و برنامه ریزان کشورهای مختلف را درگیر کرده است (محبی، 1392: 41).بشر همواره به دنبال کشف پدیده‌های اطراف و افزایش آگاهی خویش نسبت به آنها بوده است. انسان‌ها در خلال زندگی، مجبور به انجام فعالیت‌های مختلفی هستند که بدون شناخت و درک جهان پیرامون خود، امکان پذیر نیست. برای دستیابی به سطح قابل قبولی از شناخت و درک پدیده‌ها، به اطلاعات نیاز است و اطلاع یابی، همواره به عنوان یکی از بنیادی‌ترین نیازهای بشر برای توسعه و پیشرفت مطرح بوده است (عزیزی و امرایی نیا، 1397: 76). یکی از مهمترین راه حل‌های کاهش مسئله فقر که در بسیاری از کشورهای دنیا نیز اجرا شده، بحث توانمندسازی افراد ناتوان و مددجویان در جامعه است. تاکید بر توانمندسازی مددجویان به دلیل اهداف توسعه‌ای و نقشی که در تعالی و رشد اقتصادی جوامع دارد، صورت گرفته است. به نظر می‌رسد که توانمندسازی مددجویان و مشارکت آنان در فرایندهای مختلف زندگی به عنوان یکی از عوامل مهم در اجرای موفقیت آمیز برنامه‌های مبارزه با فقر تلقی می‌شود. توانمندسازی به عنوان یکی از راه‌هایی افزایش بهره وری از استعدادها و توانایی‌های بالقوه مددجویان، تحت تاثیر عوامل مختلفی نظیر میزان مشارکت و انسجام اجتماعی، سطح آگاهی و اطلاعات افراد و میزان اعتماد اجتماعی است. بنابراین می‌توان گفت میزان برخورداری مددجویان از این سرمایه‌ها، در چگونگی و میزان توانمندی وی در جامعه و ارتقاء و بهبود سطح زندگی اجتماعیش نقش موثری دارد. با توجه به مسائل ذکر شده به نظر می‌رسد، بررسی تاثیر سرمایه‌های اجتماعی و مولفه‌های آن در توانمندسازی مددجویان لازم و ضروری است (پرپنچی، 1394: 68).اینترنت عرصه نوینی را برای نشر، تبادل و ارائه اطلاعات فراروی بشر قرار داده است که از بسیاری جهات یک انقلاب عمیق محسوب می‌شود، انقلاب به آن معنی که به تدریج بنیان‌های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و تکنولوژیکی جوامع را دگرگون می‌کند.

در آینده‌ای نه چندان دور، حجم عمده مبادلات علمی، آموزشی، اقتصادی و بسیاری از فعالیت‌های جوامع منحصراً از طریق اینترنت انجام خواهد گرفت شبکه‌های اجتماعی، یکی از سرویس‌های مهم اینترنتی است که توجه کاربران زیادی را در سراسر جهان به خود جلب کرده است. مهمترین مزایای این شبکه‌ها را می‌توان انتشار سریع و آزادانه اطلاعات و آموزش دانست که به افزایش قدرت تحلیل و تقویت روحیه انتقادی در سطح جامعه می‌انجامد (ایوانز^[2]، 2010: 234).فایده اینترنت در امر آموزش این است که از طریق آن می‌توان بدون انتظارهای طولانی مدت، بسیاری از اطلاعات را در آن واحد یا در چند ساعت به دست آورد و با توجه به اینکه این شبکه از اتصال میلیون‌ها شبکه دیگر تشکیل شده است، دسترسی به این امکانات و بانک‌های اطلاعاتی آسان‌تر و سریع‌تر می‌شود با عضو شدن کاربران اینترنت در گروه‌های مجازی علمی و تخصصی، آنها می‌توانند در جریان آخرین اطلاعات موجود در رشته‌های تخصصی خود قرار گیرند؛ زیرا همه‌ی اعضاء در جریان پیام‌های علمی که توسط یک نفر صادر می‌شوند قرار دارند. هم اکنون انجام عمل‌های مهم جراحی به شکل هدایت از راه دور و با شرکت چند متخصص که هر کدام در گوشه‌ای از دنیا به کار مشغول هستند و می‌توانند در یک آن ناظر عمل جراحی یا راهنمایی کننده ی آن باشند، در تعدادی از مراکز مجهز درمانی متداول شده است لذا یکی از مناسب‌ترین راه‌های تقویت توانمندی‌های مددجویان آموزش از طریق فضای مجازی خواهد بود (ولیخانی و ولیئی، 1399: 157).در نهاد کمیته امداد امام خمینی (ره) که با هدف دستگیری و یاری نمودن محرومان و مستضعفان تشکیل گردیده، این نهاد را بر آن داشته که در برنامه ریزی‌های مختلف اجتماعی خود، علاوه بر کمک‌های مادی فعالیت‌های آموزشی و فرهنگی را مدنظر قرار دهد (طالب زاده، 1395: 28).

ظهور پدیده فقر در خانواده‌ها موجب آسیب پذیر شدن آنها در برابر انحرافات اجتماعی و اخلاقی شده و لذا مصون سازی خانواده‌ها در برابر آسیب‌های اجتماعی از ضرورت‌های اجتناب ناپذیر در جامعه از سوی کارگزاران فرهنگی کشور است که کمیته امداد امام خمینی (ره) در اهداف فرهنگی خود به منظور زدودن فقر فرهنگی از خانواده‌های تحت حمایت و کاهش آثار فرهنگی فقر در جامعه مورد حمایت است (صالحیان. 1394: 35). ولیخانی و ولیئی (1399) نشان دادند حمایت مراکز آموزشی و صنعتگران از مددجویان کارآفرین و توانایی غلبه بر موانع موجود و قابلیت دسترسی مددجویان به منابع مورد نیاز در این مدل به عنوان متغیرهای تعدیل کننده شناسایی شده و در نهایت منجربه : توانمندسازی شغلی و رضایتمندی مددجویان (متغیرهای فردی) و رشد خدمات و بهبود فرآیند کسب و کار و ترویج فرهنگ خوداتکایی (متغیرهای سازمانی) در این مدل گردیده است. این رهنمود امام خمینی (ره) که می‌فرمایند: «کار امداد، مدد به کار است، مدد به حیات است و مدد به زندگی شرافتمندانه است»؛ به خوبی نقشه راه را برای امداد تبیین نموده است که مدد به حیات که می‌توان آن را امدادگری نامید، در قالب خدمات حمایتی به خوبی انجام می‌گردد، مدد به کار نیز از طریق طرح‌های خوداشتغالی و خود کفایی صورت گرفته است، اما هدف غایی که همانا زندگی شرافتمندانه است از طریق توانمندسازی اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی، به منظور افزایش اعتماد به نفس، حفظ استقلال توان تصمیم گیری و کرامت انسانی، رضایت از زندگی، تا رسیدن به خوداتکایی و اشتغال و معیشت پایدار، امکان پذیر است (شیرزادی، 1399: 11). برای رسیدن به این مقصود تنها راه توسعه فعالیت‌های آموزشی و فرهنگی است که امروزه مورد توجه سایر کشورها قرار گرفته و تجارب موفقی هم در این زمینه وجود دارد (پورامیری، 1398: 26).فعالیت‌های آموزشی و فرهنگی برای سالم سازی خانواده‌ها را جزء برنامه‌های مهم خود قرار داده و پس از اقدام به سوادآموزی خانواده‌ها نسبت به آموزش‌های اعتقادی، اخلاقی، احکام، بهداشت و بهداشت روان، مهارت‌های آنان را افزایش داده و به سالم سازی خانواده‌ها کمک می‌نماید.

 از ابتدا هدف از اجرای طرح نظام جامع آموزشی و تربیتی خانواده در کمیته امداد، تحکیم بنیان و توانمندسازی فکری و فرهنگی تحت حمایت قرار گرفته است (آئین نامه اجرائی طرح آموزش خانواده کمیته امداد امام خمینی (ره)، 1399: 4). افروزنیا و همکاران (1401) مدل خلق نوآوری اجتماعی در کمیته امداد با سه مقوله کلان تسهیل کننده های محیطی نوآوری اجتماعی، خلق نوآوری اجتماعی و توسعه اجتماعی و با محوریت مقوله خلق نوآوری اجتماعی شناسایی نمودند. آذرکیش (1400) دریافتند تسهیلات اشتغال زایی تخصیصی کمیته امداد بر توسعه (مالی، حمایتی، آموزشی و ارتباطی) کسب‌و کارهای کوچک تاثیر مثبت و معنی‌داری دارد و همچنین تسهیلات اشتغال زایی و توسعه کسب‌و کارهای کوچک تخصیصی کمیته امداد از وضعیت مناسبی برخوردار می‌باشد. تسهیلات اشتغال زایی تخصیصی کمیته امداد بر توسعه کسب و کارهای کوچک تاثیر مثبت داشته و زمینه اشتغال بهتر را فراهم خواهد کرد. حاجی‌کتابی تلک‌آبادی (1400) نشان داد بین رضایتمندی کارمندان از آموزش الکترونیک با امتیاز بهره وری سازمانی، یک همبستگی مستقیم و معنا دار به میزان 0.82 وجود دارد که این میزان همبستگی در حد مطلوب می‌باشد. لذا به نظر می‌رسد افزایش رضایتمندی پرسنل در خصوص آزموش ها و باز آموزی ها می‌تواند منجر به بهبود بهره وری سازمانی بیانجامد. دریکوند و گلرد (1400)، مفهوم خودکفایی و اشتغال به عنوان پدیده محوری انتخاب شد. شرایط علی در قالب دودسته عوامل محیطی و سازمانی جای گرفتند و شش مقوله اصلی شامل قابلیت‌های سازمان، اقدامات حوزه بازاریابی، اقدامات حوزه تجاری، اقدامات حوزه اجتماعی، اقدامات حوزه طراحی و پیشنهاد شغل، اقدامات حوزه مشاوره شغلی، ضمانت سهل الوصول برای مددجو، راهبری شغلی و عوامل محیطی به عنوان راهبرد انتخاب شدند. عوامل مداخله گر در دودسته تقویت کننده و تضعیف کننده شناسایی شدند.

 استراتژی سازمان، سیاست‌های اجرایی اشتغال کمیته امداد، برنامه‌ها و اقدامات مدیریتی، برنامه‌های آموزش شغلی، ثبات مدیریت و برون سپاری به عنوان عوامل زمینه و بسترساز کارآفرینی اجتماعی سازمانی تعیین شدند درنهایت پیامدهای کارآفرینی اجتماعی سازمانی در سه سطح خرد، میانی و کلان تعیین شدند. ولیخانی و ولیئی (1399) نشان داد که گرایش به ریسک پذیری مددجویان و نیاز به استقلال و موفقیت و انگیزه طلبی آنها (متغیرهای فردی) و همچنین نیازسنجی فعالیتهای کارآفرینی و هدفمندی نیازها و حمایت مدیریت و فرهنگ کارآفرینی (متغیرهای سازمانی) به عنوان مهمترین عوامل اثرگذار مورد تایید قرار گرفتند و علاوه بر آن: حمایت مراکز آموزشی و صنعتگران از مددجویان کارآفرین و توانایی غلبه بر موانع موجود و قابلیت دسترسی مددجویان به منابع مورد نیاز در این مدل به عنوان متغیرهای تعدیل کننده شناسایی شده و در نهایت منجربه : توانمندسازی شغلی و رضایتمندی مددجویان و رشد خدمات و بهبود فرآیند کسب و کار و ترویج فرهنگ خوداتکایی (متغیرهای سازمانی) در این مدل گردیده است. شکور و همکاران (1395) یافته‌ها حاکی از آن است که پاسخگویان از نظر پارامترهای اقتصادی و اجتماعی هنوز خود را فقیر می‌دانند و تنها از نظر پارامتر فرهنگی خود را فقیر ندانسته‌اند. به طوری که بین مولفه‌های اقتصادی دریافت مستمری و متوسط درآمد ماهیانه خانوار با کاهش فقر روستائیان مورد بررسی رابطه معنادار وجود داشته روابط بین مولفه‌های فرهنگی و کاهش فقر، تنها بین آموزش‌های کمیته امداد و کاهش فقر رابطه معناداری برقرار بوده و مولفه سطح تحصیلات با کاهش فقر ارتباط معناداری نداشت. می‌توان بیان کرد که کمیته امداد اگرچه تاحدودی توانسته در برخی از شاخص‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی زمینه‌های رشد را در بین روستائیان تحت پوشش فراهم آورد، ولی نتوانسته فقر در بین آنان را به طور محسوسی کاهش داده و یا از بین ببرد. قنبری و همکاران (1395) نشان داد که بار عاملی هر یک از مولفه‌های اشتغال پایدار شامل امنیت شغلی 88/0، اقتصاد و درآمد 81/0، تثبیت جمعیت 47/0، توانمندی شغلی 5/0، کیفیت اشتغال 78/0، رضایت از وام 5/0، توسعه شغل‌های جدید 63/0 و متنوع سازی فعالیت‌ها 94/0 در سطح معناداری کمتر از 05/0 قرار دارد که گویای نقش موثر کمیته امداد در توسعه هر یک از این ابعاد و درنتیجه توسعه اشتغال در منطقه است.

پرپنچی (1394) دریافتند در میان مولفه‌های متغیر وابسته (میزان توانمندسازی)، میزان تاثیر گذاری مشارکت اجتماعی بر توانمندسازی در بیشترین حد و روابط اجتماعی در کمترین حد بوده است و در نهایت می‌توان تاثیرگذاری سرمایه اجتماعی بر توانمندسازی را با ترکیب ابعاد چهارگانه مورد نظر این پژوهش، پذیرفت. کیانیان و همکاران (1393) نشان داد توانمندی آموزشی 159(5/63%) نفر از کارکنان مراکز بهداشتی در حد خوب و قابل قبول قرار دارد و بین توانمندی آموزشی کارکنان با مشخصات فردی آنها نظیر سابقه کار، سن، مدرک تحصیلی، وضعیت استخدامی و میزان رضایتی که کارکنان از شغل خود داشتند، اختلاف معناداری وجود داشت؛ همچنین بین دوره‌هایی که کارکنان جهت ارتقای سطح علمی خود گذرانده بودند و کارگاه‌های آموزشی مبنی بر ارتقای مهارت‌های آموزشی با توانمندی آموزشی آنها اختلاف معناداری دیده شد اگرچه توانمندی آموزشی کارکنان مراکز بهداشتی درمانی در حد خوب و عالی می‌باشد اما وضعیت توانمندی در حیطه‌های مهارت‌های حین آموزش و توسعه و نحوه عملکرد و مسوولیت حرفه‌ای رضایت بخش نیست. نتایج مطالعه حاضر داده‌های مناسب در زمینه توانمندی آموزشی کارکنان را برای مدیران مراکز بهداشتی و درمانی فراهم نموده است.. ناصری و سالارزهی (1391) نشان می‌دهند که بخشی از خدمات ارائه شده توسط کمیته امداد که در قالب دو بخش خدمات مالی و خدمات آموزشی ارائه می‌شوند مانند وام خوداشتغالی، اعتبارات خرد، مستمری موردی و آموزش خانواده بر توانمندسازی زنان سرپرست خانوار تاثیر دارند، اما برگزاری کلاس‌های آموزشی مهارت‌های فنی و حرفه‌ای و نهضت سوادآموزی بر توانمندسازی این زنان تاثیر ندارد.

لی بان^[3] و همکاران (2022) نشان داد ارائه حمایت‌های مالی دولت به نیازمندان بر توسعه کسب و کارهای کوچک برای نیازمندان در جامعه تاثیر مثبت داشته و موجب ایجاد و توسعه اشتغال در جامعه شده است الیس^[4] (2020) نشان داد عملکرد دولت در بیشتر خدمات ارائه دهنده در سطح بالا و قابل قبولی بوده است، میزان رضایتمندی از خدمات ارائه شده در سازمان مناسب ارزیابی گردیده و تفاوت معناداری بین میزان رضایتمندی از خدمات دولت، میزان گذران اوقات فراغت، کیفیت زندگی نیازمندان وجود دارد. کارمالن^[5] (2020) نشان داد حمایت‌های مالی دولت بر وضعیت اقتصادی خانوارهای تحت پوشش بیمه بیکاری تاثیر معنی داری داشته است، اما این حمایت‌ها بر وضعیت درآمد و مسکن خانوارهای تحت پوشش بیمه بیکاری تاثیر معنی‌داری نداشته است. اندرسون^[6] (2019) نشان داد آموزش‌های توانمندسازی اشتغال در موفقیت مالی در مهاجران بدون شغل مؤثر بوده است. گایلز^[7] (2018) نشان داد از طریق آموزش مجازی به مشاغل کوچک می‌توان توانمندی آنها را در جهت عملکرد موفق‌تر ارتقا داد. زارت^[8] (2018) نشان داد آموزش به وسیله تلفن همراه در توانمند سازی مؤسسات خدمات رسانی به نیازمندان مؤثر بوده‌اند. داگلاس^[9] (2016) نشان داد آموزش‌هایی که نیازمندان دریافت می‌کنند با امکان موفقیت بیشتر آنها در زمینه شغلی ارتباط دارد. کامیکس^[10] (2015) نشان داد آموزش‌های محیط مجازی در افزایش مهارت‌های نیازمندان به شغل و پول مؤثر است. زارات^[11] (2020) نشان دادند آموزش به افراد بی خانمان در جهت ایجاد اشتغال مفید در جامعه موفق بوده است همچنین گایلز^[12] (2018) دریافتند از طریق آموزش مجازی به مشاغل کوچک می‌توان توانمندی آنها را در جهت عملکرد موفق‌تر ارتقا داد. چه بسا برنامه‌ها و فعالیت‌های متعددی برای تحقق اهداف کمیته امداد اجرا و پیاده سازی شده باشند ولی پس از بررسی و ارزشیابی اثربخشی آنها، به خاتمه برنامه‌ها و فعالیت‌ها رأی داده شده و بسیاری منابع در این رابطه به هدر رفته است. سنجش اثر بخشی برنامه‌ها از این حیطه نیز اهمیت دارد که علاوه بر سنجش میزان تحقق اهداف، به نقاط قوت و ضعف برنامه‌ها نیز می‌توان دست یافت که با تقویت نقاط قوت و اصلاح نقاط ضعف سعی در تحقق هر چه بیشتر اهداف کمیته امداد داشت (ماندی زاده، 1398: 21).

با توجه به تاکید دولت در برنامه پنجم توسعه کشور مبنی بر توانمندسازی و خروج سالانه 10 درصد از افراد دارای قابلیت بازتوانی از چرخه حمایت، می‌بایست آموزش کارآفرینی به افراد محروم و فقیر جامعه، جهت اجرای عدالت و کاهش فقر مورد توجه روز افزون دولتمردان قرار گیرد فقرا عموماً از استعداد و توانمندی‌های بالقوه خوبی برخوردارند که زیر خاکستر فقر پنهان مانده‌اند. این افراد کسانی هستند که به دلایل مختلف به فقر ناخواسته گرفتار شده‌اند. بنابرین فراهم نمودن بستر راه اندازی کسب وکار به عنوان بازوی توانمند مبارزه با فقر موجب خرید و فروش کالا، تولید یا عرضه خدمات به منظور به دست آوردن سود خواهد شد کمیته امداد نیز این راهکار را در سرلوحه برنامه‌های خود قرار داده و مصمم می‌باشد تا کمبود مخارج مددجویان را از طریق شناسایی استعدادهای نهفته آنان و تلاش در جهت ترویج و توسعه فرهنگ کارآفرینی و در نتیجه تأمین مخارج آنان بواسطه کار و تلاش خودشان انجام دهد ۲۵۵ خانوار با جمعیتی حدود ۱۱۲ هزار نفر در استان خراسان شمالی زیر پوشش خدمات حمایتی کمیته هستند. آموزش دادن در اولویت برنامه‌های کمیته امداد قرار داده شده است این آموزش‌ها محتمل بر مجموعه‌ای از برنامه‌های ابزاری مناسب و در دسترس برای پرورش جنبه‌ها و استعدادهای مورد نیاز جوامع جهت حفظ حرمت و شأن اجتماعی خویش مهم در نظر گرفته می‌شود. نوع و نحوه ارائه اثر بخش موضوعات آموزشی به نحوی باید انتخاب شود که نه تنها باعث اتلاف وقت نگردد بلکه مقدمات تربیت افرادی توانمند جهت تحقق اهداف کمیته امداد را فراهم نماید. با بررسی مزایا و ابعاد مختلف ایجاد اشتغال در بین نیازمندان جامعه، ایجاد فضای مناسب برای انجام فعالیت‌های مختلف کسب و کار در توانمندسازی افراد نقش بسزایی ایفاء می‌نماید. آموزش و ارتقاء سطح آگاهی‌های افراد نیازمند از طریق افزایش توان فکری، مهارت‌های زندگی، مهارت‌های اجتماعی و مهارت‌های کسب و کار آنها افزایش توان اقتصادی افراد و خانواده‌های مستعد تا مرز خودکفائی آنها به نحوی که آثار فقر و محرومیت از زندگی فردی و خانوادگی که سایه سرپرست بر سر خویش ندارند و بایست تکفل چندین نفر را نیز بر دوش خویش بگیرند و همین شاید باعث ارتقای توانمندی و در نتیجه رفع سایه محرومیت و در نهایت استقلال و زندگی مناسب در جامعه مددجویان شود. با توجه به مطالب فوق پژوهشگر به دنبال پاسخ به این پرسش است که آیا فعالیت‌های آموزشی و فرهنگی ارائه شده از طریق فضای مجازی در جامعه مددجویی کمیته امداد استان خراسان شمالی در سال 1401 مؤثر است؟

روش تحقیق

      پژوهش حاضر از لحاظ هدف، کاربردی و روش انجام آن کمی از نوع علی مقایسه‌ای (پس رویدادی) است. جامعه آماری به مجموعه افراد، اشیاء و یا به طور کلی پدیده‌هایی اطلاق می‌شود که پژوهشگر می‌تواند نتیجه مطالعه خود را به کلیه آنها تعمیم دهد. برای اجرای پرسشنامه، آزمون و مداخلات آموزشی لازم است، به طریقی به اطلاعات مورد نظر دست یافته شود. برای این منظور، جامعه آماری را مددجویان کمیته امداد استان خراسان شمالی که در فعالیت‌های آموزشی و فرهنگی ارائه شده از طریق فضای مجازی شرکت داشته‌اند، تشکیل می‌دهد. حجم جامعه آماری در بخش کمی در این پژوهش 12200 نفر می‌باشد. روش نمونه گیری مورد مطالعه در این پژوهش به صورت نمونه گیری تصادفی می‌باشند. حجم نمونه متناسب با روش پژوهش علی مقایسه‌ای، 60 نفر از مددجویان کمیته امداد استان خراسان شمالی بوده است که 30 نفر از آنها فعالیت‌های آموزشی و فرهنگی را دریافت کرده‌اند و 30 نفر از آنها فعالیت‌های آموزشی و فرهنگی را دریافت نکرده‌اند. جهت گردآوری اطلاعات از مطالعات کتابخانه‌ای به روش فیش برداری و پرسشنامه استفاده شده است ابزار جمع‌آوری داده‌ها، پرسشنامه محقق‌ساخته اثربخشی فعالیت‌های آموزشی و فرهنگی ارائه شده در جامعه مددجویی کمیته امداد ستان خراسان شمالی در سال 1401 بود که این پرسشنامه از بررسی مبانی نظری تحقیق و موارد شناسایی شده در پژوهش‌ها و نظریه‌های مختلف ساخته شد. این پرسشنامه دارای 20 سؤال است و ابعاد حوزه مذهبی، حوزه کارآفرینی، حوزه خانواده و فرزندپروری و حوزه مهارتی را می‌سنجد بر اساس مؤلفه‌های شناسایی شده مدل مناسب ارائه شد. برای تجزیه و تحلیل اطلاعات به دست آمده است نحوه نمره گذاری آن به صورت مقیاس 5 گزینه‌ای لیکرت است و از خیلی زیاد با نمره 5 تا خیلی کم با نمره 1 نمره گذاری شده است. روایی صوری و محتوایی پرسشنامه توسط 10 نفر از اساتید و خبرگان بررسی و تأیید شد و پایایی آن از طریق ضریب آلفای کرونباخ 82/0 محاسبه شد. با توجه به سوالات پژوهش از روش‌های آمار توصیفی و استنباطی استفاده می‌شود. برای توصیف داده‌ها از شاخص مرکزی و پراکندگی مانند میانگین، انحراف معیار استفاده شد همچنین برای بررسی نرمال بودن داده‌ها از آزمون کالموگروف اسمیرنف استفاده شد و برای پاسخ به سؤال‌های پژوهش و مقایسه میانگین دو گروه از آزمون T استفاده شد.

یافته‌ها

میانگین همه گویه‌های فعالیت‌های آموزشی ارائه شده از طریق فضای مجازی در جامعه مددجویی کمیته امداد استان خراسان شمالی در سال 1401 در گروه 1 (کسانی که آموزش ندیده‌اند) پایین‌تر از 3 بوده است و میانگین همه گویه‌های فعالیت‌های آموزشی ارائه شده از طریق فضای مجازی در جامعه مددجویی استان خراسان شمالی در سال 1401 در گروه 2 (کسانی که آموزش دیده‌اند) بالاتر از حد متوسط 3 بوده است. طبق اطلاعات جدول ۱ ملاحظه می‌شود که سطح معنی‌داری هر چهار مؤلفه پرسشنامه (حوزه مذهبی، حوزه کارآفرینی، حوزه خانواده و فرزندپروری و حوزه مهارتی) از 05/0 بزرگ‌تر است. بنابراین توزیع پراکندگی نمرات هر چهار مؤلفه پرسشنامه، نرمال می‌باشد.

جدول 1- نتایج آزمون کالموگروف- اسمیرنف برای توزیع نرمال بودن توزیع نمرات

سؤال اول: آیا فعالیت‌های آموزشی ارائه شده از طریق فضای مجازی در جامعه مددجویی کمیته امداد از حوزه مذهبی مؤثر است؟ جهت بررسی تأثیر فعالیت‌های آموزشی ارائه شده از طریق فضای مجازی در جامعه مددجویی کمیته امداد ستان خراسان شمالی در سال 1401 از حوزه مذهبی از آزمون T استفاده شد و نتایج طبق جدول 2- می‌باشد.

جدول 2-برآورد میانگین و درصد و انحراف معیار حوزه مذهبی

چنانچه در جدول 2 مشاهده می‌شود اختلاف میانگین بین دو گروه 86/0 بوده است. همچنین مقدار t، 68/16 به دست آمده است و سطح معنی داری به دست آمده (05/0 <sig) نشان می‌دهد که از دیدگاه مددجویان فعالیت‌های آموزشی ارائه شده از طریق فضای مجازی در جامعه مددجویی کمیته امداد استان خراسان شمالی در سال 1401 از حوزه مذهبی اثربخش بوده است.

سؤال دوم: آیا فعالیت‌های آموزشی ارائه شده از طریق فضای مجازی در جامعه مددجویی کمیته امداد از حوزه کارآفرینی مؤثر است؟ جهت بررسی تأثیر فعالیت‌های آموزشی ارائه شده از طریق فضای مجازی در جامعه مددجویی کمیته امداد از حوزه کارآفرینی از آزمون T استفاده شد و نتایج طبق جدول 3 می‌باشد.

جدول 3 برآورد میانگین و درصد و انحراف معیار حوزه کارآفرینی

چنانچه در جدول 3 مشاهده می‌شود اختلاف میانگین بین دو گروه 95/0 بوده است. همچنین مقدار t، 98/15 به دست آمده است و سطح معنی داری معنی داری به دست آمده (05/0 <sig) نشان می‌دهد که از دیدگاه مددجویان فعالیت‌های آموزشی ارائه شده از طریق فضای مجازی در جامعه مددجویی کمیته امداد استان خراسان شمالی در سال 1401 از حوزه کارآفرینی اثربخش بوده است.

سؤال سوم: آیا فعالیت‌های آموزشی ارائه شده از طریق فضای مجازی در جامعه مددجویی کمیته امداد از حوزه خانواده و فرزندپروری مؤثر است؟ جهت بررسی تأثیر فعالیت‌های آموزشی ارائه شده از طریق فضای مجازی در جامعه مددجویی کمیته امداد از حوزه خانواده و فرزندپروری از آزمون T استفاده شد و نتایج طبق جدول 4- می‌باشد.

جدول 4-: برآورد میانگین و درصد و انحراف معیار حوزه خانواده و فرزندپروری

چنانچه در جدول 4- مشاهده می‌شود اختلاف میانگین بین دو گروه 61/0 بوده است. همچنین مقدار t، 09/15 به دست آمده است و سطح معنی داری به دست آمده (05/0 <sig) نشان می‌دهد که از دیدگاه مددجویان فعالیت‌های آموزشی ارائه شده از طریق فضای مجازی در جامعه مددجویی کمیته امداد از حوزه خانواده و فرزندپروری اثربخش بوده است.

سؤال چهارم: آیا فعالیت‌های آموزشی ارائه شده از طریق فضای مجازی در جامعه مددجویی کمیته امداد از حوزه مهارتی مؤثر است؟ جهت بررسی تأثیر فعالیت‌های آموزشی ارائه شده از طریق فضای مجازی در جامعه مددجویی کمیته امداد استان خراسان شمالی در سال 1401 از حوزه مهارتی از آزمون T استفاده شد

جدول 5 برآورد میانگین و درصد و انحراف معیار حوزه مهارتی

چنانچه در جدول 5 مشاهده می‌شود اختلاف میانگین بین دو گروه 78/0 بوده است. همچنین مقدار t، 95/16 به دست آمده است و سطح معنی داری به دست آمده (05/0 <sig) نشان می‌دهد که از دیدگاه مددجویان فعالیت‌های آموزشی ارائه شده از طریق فضای مجازی در جامعه مددجویی کمیته امداد از حوزه مهارتی اثربخش بوده است.

بحث و نتیجه گیری

سؤال اول: آیا فعالیت‌های آموزشی ارائه شده از طریق فضای مجازی در جامعه مددجویی کمیته امداد از حوزه مذهبی مؤثر است؟ نتایج نشان می‌دهد که از دیدگاه مددجویان فعالیت‌های آموزشی ارائه شده از طریق فضای مجازی در جامعه مددجویی کمیته امداد از حوزه مذهبی اثربخش بوده است.

سؤال دوم: آیا فعالیت‌های آموزشی ارائه شده از طریق فضای مجازی در جامعه مددجویی کمیته امداد امام از حوزه کارآفرینی مؤثر است؟ نتایج نشان می‌دهد که از دیدگاه مددجویان فعالیت‌های آموزشی ارائه شده از طریق فضای مجازی در جامعه مددجویی کمیته امداد از حوزه کارآفرینی اثربخش بوده است.

سؤال سوم: آیا فعالیت‌های آموزشی ارائه شده از طریق فضای مجازی در جامعه مددجویی کمیته امداد از حوزه خانواده و فرزندپروری مؤثر است؟ نتایج نشان می‌دهد که از دیدگاه مددجویان فعالیت‌های آموزشی ارائه شده از طریق فضای مجازی در جامعه مددجویی کمیته امداد از حوزه خانواده و فرزندپروری اثربخش بوده است.

سؤال چهارم: آیا فعالیت‌های آموزشی ارائه شده از طریق فضای مجازی در جامعه مددجویی کمیته امداد از حوزه مهارتی مؤثر است؟ نتایج نشان می‌دهد که از دیدگاه مددجویان فعالیت‌های آموزشی ارائه شده از طریق فضای مجازی در جامعه مددجویی کمیته امداد از حوزه مهارتی اثربخش بوده است. توانمندسازی و ایجاد اولویت‌های اقتصادی برای کسب و کارهای متوسط بستری مناسب برای اشتغال و توسعه اقتصادی و اجتماعی هر جامعه‌ای است. دراین پژوهش با ارائه اهداف، اهمیت و اشراف کامل برخی مدل‌های اجرا شده توانمندسازی اقتصادی به روش پیمایشی مدل اجرایی توانمندسازی و ایجاد اولویت‌های اقتصادی کسب و کارهای متوسط کشاورزی مددجویان مورد حمایت کمیته امداد مورد بررسی قرار گرفت. به سبب وجود نرخ بالای بیکاری در سطح جامعه، ایجاد شغل یکی از اولویت‌های سیاسی دولت و جامعه شده است. اهمیت ایجاد شغل و حتی تخریب شغل در هر اقتصاد را نمی‌توان نادیده گرفت. با وجود اقدامات کمیته امداد در زمینه‌های گوناگون، این نهاد در خودکفا کردن مددجویان به صورت موفق عمل نکرده است. بنابراین، در راستای اعطای تسهیلات به مدد جویان تحت پوشش باید هر گونه برنامه ریزی در متناسب با شرایط و توانایی جسمی و روحی افراد تحت پوشش صورت بگیرد (آذرکیش، 1400). کسب و کارها بویژه در ایجاد فرصت‌های شغلی با سرمایه گذاری های پایین، توسعه‌های منطقه‌ای، توسعه‌های سازمانی شرکت‌های متکی بر اصول تکنولوژی، نوآوری محصولات و ایجاد روش‌های نوین، اهمیت بسزایی دارند.

نگاهی به نظام اقتصادی- اجتماعی در بسیاری از کشورهای پیشرفته و نو توسعه یافته‌ها نشان می‌دهد که ایجاد و حمایت از کسب وکارهای کوچک و متوسط یکی از اولویت‌های اساسی در برنامه‌های توسعه اقتصادی این کشورهاست. این بنگاه‌های اقتصادی با وجود آنکه به سرمایه گذاری کمتری نیاز دارند، بازدهی بیشتری داشته و در ایجاد اشتغال، ایجاد بستر مناسب برای نوآوری و اختراعات و افزایش صادرات این کشورها، نقشی مهم دارند. در بسیاری از کشورها این بنگاه‌ها، تامین کنندگان اصلی اشتغال تازه، مهد تحول و نوآوری و پیشرو در ابداع فناوری‌های نوین بوده‌اند. از سوی دیگر این کسب وکارها به دلیل ویژگی‌های منحصر به فرد خود می‌توانند از جاذبه‌های فراوانی برای بخش خصوصی برخوردار باشند، که این امر بسته به شرایط داخلی اقتصادی کشورها قوانین و سیاست‌های حمایتی در کشورهای گوناگون به عنوان الگویی موفق برای توانمند سازی علمی و صنعتی معرفی شده است (دریکوند و گلرد، 1400). در همین راستا امروزه اصلاحات اقتصادی از نوع تشکیل و راه اندازی کسب و کارهای کوچک و متوسط در بسیاری از کشورها بویژه کشورهای درحال توسعه به عنوان یک رویکرد راهبردی بشمار می‌رود و لزوم تغییر نقش دولت، توانمندسازی بخش خصوصی، رقابت پذیری اقتصاد و تعامل با قواعد جهانی سازی و... سیاست گذاری های مبتنی بر آزادسازی اقتصاد و تقویت بخش خصوصی را برای توسعه فعالیتهای اقتصادی ضرورت می‌بخشد. ایجاد و حمایت از کسب وکارهای کوچک و متوسط یکی از اولویت‌های اساسی در برنامه‌های توسعه اقتصادی در بسیاری از کشورهای پیشرفته و در حال توسعه می‌باشد. بنگاه‌های اقتصادی کوچک و متوسط در ایجاد اشتغال و فراهم کردن بستر مناسب برای نوآوری نقشی مهم دارند. این قبیل از کسب وکارها از انعطاف پذیری بیشتری برخوردارند و کارآفرینی و خلاقیت بیشتری در آنها صورت می‌پذیرد. به بیان دیگر، کسب وکارهای کوچک و متوسط راحت‌تر می‌توانند خود را با تغییرات پرشتاب محیطی منطبق کرده و نسبت به عوامل اقتصادی و سیاسی سریع‌تر واکنش نشان دهند و ریسک کمتری را نسبت به شرکت‌های بزرگ متحمل می‌شوند.

نتایج حاصل از این پژوهش با نتایج حاصل از پژوهش‌های افروزنیا و همکاران (1401)، اکبری (1401)، آذرکیش (1400)، حاجی‌کتابی تلک‌آبادی (1400)، دریکوند و گلرد (1400)، ولیخانی و ولیئی (1399)، مارسنون^[13] و همکاران (2022)، لی بان^[14] و همکاران (2022) و الیس^[15] (2020) منطبق است. سیاست‌های اجرائی اشتغال کمیته امداد، برنامه‌ها و اقدامات مدیریتی، برنامه‌های آموزش شغلی، ثبات مدیریت، برون سپاری برنامه‌ها تعیین شدند توجه به پیامدهای حاصل از دستیابی به کارآفرینی اجتماعی سازمانی امری مهم بوده است که بررسی و تعیین آن از مهمترین عوامل برای تحریک و تهییج مدیران در راستای تصمیم گیری به منظور پیاده سازی رویکرد بالا است. در پژوهش بالا پیامدهای حاصل از پیاده سازی کارآفرینی اجتماعی سازمانی جای گرفتند. ازجمله پیامدهای سطح خرد می‌توان به تمایل به کسب مهارت مشخص، افزایش شادابی و سلامت مددجویان، تمایل به انجام کارهای داوطلبانه، تعیین ارزش‌های زندگی، تمایل به کسب تجربه‌های جدید، تقویت انگیزه مدد جویان، افزایش رضایت شغلی، مددجویان، تقویت روحیه، استقلال عمل و مسئولیت پذیری مددجویان، استقلال اقتصادی مددجو اشاره داشت (حاجی‌کتابی تلک‌آبادی، 1400).

 همچنین پیامدهای سطح میانی؛ بازسازی استراتژی اشتغال و کارآفرینی کمیته امداد، استقرار نظام نیازسنجی و توان سنجی در سازمان کارآفرین، اجتماعی (کمیته امداد)، دستیابی به تعهد سازمانی، ایجاد زیرساخت‌های فرهنگی کارآفرینی اجتماعی، افزایش مشارکت و همکاری درون سازمانی، افزایش تعلق و تعهد سازمانی و پیامدهای سطح کلان؛ بهبود تصویر سازمان (کمیته امداد)، استقرار استانداردهای اجتماعی مالی در جامعه هدف، ایجاد اعتبار برای کمیته امداد، رشد کمیته امداد، هوشمندی محیطی سازمان، بهبود کیفیت خدمات کمیته امداد، افزایش رضایت مددجویان از سازمان، افزایش مسئولیت پذیری و پاسخگویی کارکنان سازمان، افزایش سطح رفاه اجتماعی، توانمندسازی و کاهش فقر پیش‌بینی شدند. کلیدی‌ترین وظیفه مدیران سازمان‌هایی همچون کمیته امداد، سبب توجه همه جانبه به فرایند خودکفائی و اشتغال شده است که علاوه بر آشکارسازی جنبه‌هایی پنهان از این مهم، سبب تجمیع شاخص‌های پراکنده پژوهش‌های مختلف در قالب مدلی جامع و بومی شده است (دریکوند و گلرد، 1400). در این زمینه پیشنهاد می‌شود در برگزاری دوره‌های آموزشی ویژه مددجویان کمیته امداد استان خراسان شمالی از پتانسیل و توانمندی‌های خود مددجویان بهره گرفته شود. با توجه به اهمیت تحصیل فرزندان مددجویان و اهمیت آینده ساز بودن فرزندان در زمینه تحصیلی امکانات بیشتری در اختیار فرزندان (دانش آموزان) مددجویان کمیته امداد استان خراسان شمالی قرار گیرد. از طریق هماهنگی با بانک‌ها و مؤسسات مالی ویژه اشتغال زایی، با ضمانت مددجویان کمیته امداد استان خراسان شمالی، وام اشتغال زایی در اختیار مددجویان قرار گیرد. از طریق هماهنگی با شرکت‌های بیمه، بیمه بهداشتی و سلامتی با کمک هزینه کمیته امداد در اختیار مددجویان قرار گیرد. جهت تقویت بعد مذهبی مددجویان از طریق جذب حمایت مالی خیرین، در مناسبت‌های مذهبی، مراسم‌های مذهبی همراه با اطعام ویژه مددجویان برگزار شود. با توجه به اینکه آموزش‌های مجازی می‌تواند تأثیر مناسبی بر آموزش مددجویان داشته باشد، بسته‌های آموزشی مناسب از طریق تشکیل گروه‌های اجتماعی مجازی به مددجویان ارائه شود.