مقدمه و هدف: با گسترش سریع هوش مصنوعی، بهویژه هوش مصنوعی مولد، در آموزش عالی، مسئله اصلی دیگر صرفاً افزایش پذیرش این فناوری یا شناسایی مخاطرات آن نیست، بلکه چگونگی تحقق پذیرش مسؤولانه آن است. هدف پژوهش حاضر، شناسایی و تبیین راهکارهای تحقق پذیرش مسؤولانه هوش مصنوعی در آموزش عالی بود.
روششناسی پژوهش: پژوهش حاضر با رویکرد کیفی و به روش تحلیل مضمون مبتنی بر شبکه مضامین Attride-Stirling (2001) انجام شد. مشارکتکنندگان پژوهش ۱۹ نفر از اعضای هیئتعلمی دانشگاه بودند که با روش نمونهگیری هدفمند و راهبرد حداکثر تنوع، از نظر حوزه تخصصی، رتبه علمی و جنسیت انتخاب شدند. معیارهای ورود عبارت بودند از عضویت در هیئتعلمی دانشگاههای دولتی، حداقل سه سال سابقه تدریس دانشگاهی و تجربه استفاده از دستکم یک ابزار هوش مصنوعی در فعالیتهای دانشگاهی طی شش ماه گذشته. دادهها از طریق مصاحبههای نیمهساختاریافته گردآوری شد و کفایت نمونه بر اساس قدرت اطلاعاتی دادهها تعیین گردید. تحلیل دادهها در سه سطح مضامین پایه، سازماندهنده و فراگیر انجام شد و اعتمادپذیری یافتهها بر اساس معیارهای Lincoln و Guba (1985) تأمین گردید و میزان توافق دو کدگذار با استفاده از ضریب کاپای کوهن ۸۵/0 به دست آمد.
یافتهها: تحلیل دادهها به شناسایی ۳۲ مضمون پایه، هفت مضمون سازماندهنده و یک مضمون فراگیر با عنوان «ظرفیت نهادی بههمپیوسته برای پذیرش مسؤولانه هوش مصنوعی» منجر شد. مضامین سازماندهنده عبارت بودند از: حکمرانی و سیاستگذاری مسؤولانه هوش مصنوعی؛ سواد، آموزش و توانمندسازی ذینفعان؛ نظارت، ارزیابی و پاسخگویی؛ اخلاق، حقوق و حفاظت از دادهها؛ زیرساخت و پشتیبانی سازمانی؛ مشارکت و تعامل ذینفعان؛ و فرهنگ سازمانی و مدیریت تغییر.
بحث و نتیجهگیری: تفسیر تعامل میان مضامین نشان داد تحقق پذیرش مسؤولانه هوش مصنوعی مستلزم نظامی بههمپیوسته از تنظیم و جهتدهی نهادی، ظرفیتسازی انسانی، تضمین اخلاقی و پاسخگویی، فراهمسازی امکان استفاده و ایجاد بستر مشارکتی و فرهنگی است و صرفاً از طریق تدوین سیاست یا کنترل ریسک تحقق نمییابد.