مقدمه

سلامت روان^[1] دانش‌آموزان به عنوان یکی از عوامل اساسی در موفقیت تحصیلی، اجتماعی و فردی آن‌ها، همواره مورد توجه نظام‌های آموزشی بوده است (Agnafors, Barmark, & Sydsjö, 2021). با توجه به اهمیت دوران نوجوانی و جوانی در شکل‌گیری شخصیت و آینده افراد، توجه به سلامت روان دانش‌آموزان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. در دنیای پرشتاب و پیچیده امروز، دانش آموزان با چالش های متعددی روبرو هستند که می تواند سلامت روان آنها را تحت تاثیر قرار دهد (Modarresnia, Baluch, Alazi, Pourbaluchzehi, 2024). در سلامت روانی تنها نداشتن علائم بیماری کافی نیست؛ بهداشت مناسب باید افراد را قادر سازد تا توانایی‌های جسمی و روانی خود را به حداکثر رسانیده از استرس ناشی از برخوردهای بین افراد جلوگیری کرده زندگی اجتماعی - اقتصادی بارور و هماهنگ با محیط داشته باشند. روانپزشکان فردی را از نظر روانی سالم می‌دانند که تعادلی بین رفتارها و کنترلش در مواجهه با مشکلات وجود داشته باشد. از دید روان پزشکی، سلامتی تعادل در فعالیت‌های زیستی روانی و اجتماعی افراد می‌باشد. انسان از این تعادل سیستماتیک ساختارهای سالم خود برای سرکوب کردن و تحت کنترل درآوردن بیماری استفاده می‌کنند (Yarahmadian, Hassani, Saber, Nazari, 2024). فشارهای تحصیلی، ورزش های بدنی ناکافی، کمبود خواب، سیگار کشیدن، مشکلات خانوادگی، روابط بین فردی و تغییرات هورمونی از جمله عواملی هستند که می‌توانند منجر به بروز اختلالات روانی در دانش آموزان شوند (Wang, Zhang, Huang, Li, Zhong, 2025). عوامل مؤثر بر سلامت روان دانش‌آموزان شامل محیط آموزشی، روابط خانوادگی، و شرایط اجتماعی است. مدارس می‌توانند با ایجاد یک محیط امن و حمایتی، توسعه مهارت‌های اجتماعی و عاطفی، و ارتقای اعتماد به نفس، به سلامت روان دانش‌آموزان کمک کنند. در مقابل، استرس شدید تحصیلی و فشارهای اجتماعی می‌توانند به مشکلات روانی مانند افسردگی و اضطراب منجر شوند. اهمیت سلامت روان در دانش‌آموزان در این است که آنها را قادر می‌سازد تا با چالش‌های زندگی مواجه شوند و از نظر تحصیلی و اجتماعی پیشرفت کنند. بنابراین، توجه به سلامت روان در مدارس برای تضمین رشد همه‌جانبه دانش‌آموزان ضروری است (Campbell et al, 2022).

مدیریت مشارکتی^[2] به عنوان یک سبک مدیریتی نوین، بر مشارکت فعالانه دانش آموزان، معلمان و والدین در تصمیم گیری های مدرسه تاکید دارد. این سبک مدیریتی با ایجاد حس مسئولیت پذیری و تعلق در دانش‌آموزان، می‌تواند به ارتقای سلامت روان آنها کمک کند (Tariq, Ashraf, Khurshid, 2024). سبک مدیریت مشارکتی یک رویکرد مدیریتی است که بر مشارکت فعال کارکنان در تصمیم‌گیری‌ها و مدیریت سازمان تأکید می‌کند. این سبک مدیریتی به ایجاد تعهد و توسعه ابتکارات در تیم‌های کاری کمک می‌کند و بر اساس اصول اخلاقی و تقسیم مسئولیت بنا شده است (Sabzipour, Daneshpaye, 2013). به عبارت دیگر، در این نظام کلیه افراد سازمان، درباره روش های حل مسائل و ارتقاء بهره وری سازمان، فعالانه اندیشه کرده و حاصل آنرا در قالب طرح ها و پیشنهادها به سازمان ارائه می کنند. بدین طریق سازمان از یک نظام هم فکری و هم اندیشی برای رسیدن به اهداف سازمان بهره می جوید. نظام مدیریتی به تعبیری در واقع نوعی نظام مدیریت شورایی با شکل خاص خود است. در این نظام برای افکار و خلاقیت‌های کلیه اعضای سازمان ارزش شایسته قائل شده و در تصیم گیری از آنها استفاده می شود. وجود و جریان این نظام نتایج و پیامدهای مثبت و مطلوب متعددی در بر دارد که در مجموع نقش مهمی در فرآیند توسعه منابع انسانی ایفاء می‌کند (Jalilzadeh, Zeinali, 2024). سبک مدیریت مشارکتی که در آن دانش‌آموزان، معلمان و سایر کارکنان مدرسه در تصمیم‌گیری‌ها و فعالیت‌ها مشارکت دارند، می‌تواند احساس تعلق و مسئولیت‌پذیری را در دانش‌آموزان تقویت کند (Forrester‐Bowling et al, 2025).

همچنین مدرسه به عنوان یکی از مهم ترین نهادهای اجتماعی، نقش بسزایی در شکل‌گیری شخصیت و سلامت روان دانش آموزان ایفا می کند. در واقع جو عاطفی مدرسه به عنوان فضایی که دانش آموزان در آن به تعامل با یکدیگر و معلمان می پردازند، نیز از اهمیت ویژه ای برخوردار است (Donaldson, Morgan, Ouerghi, Lewis, Moore, 2025). جو عاطفی مدرسه به مجموعه حالات، خصوصیات یا ویژگی‌های حاکم بر مدرسه یا محیط آموزشی اشاره دارد که بر رفتار و نگرش افراد تأثیر می‌گذارد. این جو می‌تواند محیط مدرسه را گرم یا سرد، قابل اعتماد یا ترس‌آور، تسهیل‌کننده یا بازدارنده سازد و سبب تمایز دو مدرسه مشابه از یکدیگر شود. جو عاطفی مدرسه توسط مدیر، معلمان، دانش‌آموزان و سایر کارکنان شکل می‌گیرد و هدف اصلی آن آموزش و فراگیری است. جو عاطفی مدرسه بر احساسات، نگرش‌ها و رفتار دانش‌آموزان، معلمان و کارمندان تأثیر می‌گذارد. مدارسی با جو مطلوب، معمولاً دارای معلمانی هستند که تعهد بیشتری به وظایف خود نشان می‌دهند و همکاری بین آنها بیشتر است. این جو می‌تواند انگیزه و خودکارآمدی تحصیلی دانش‌آموزان را افزایش دهد و به پیشرفت تحصیلی آنها کمک کند (Razi, Asadi Majareh, 2022). یک جو عاطفی مثبت و حمایتی در مدرسه که شامل روابط دوستانه، احترام متقابل و همدلی است می‌تواند به کاهش استرس و اضطراب دانش‌آموزان کمک کند. جو مدرسه شامل هنجارها ارزش‌ها و انتظاراتی است که از افراد حمایت میکند تا از نظر اجتماعی، عاطفی و فیزیکی احساس امنیت کنند (Podiya, Navaneetham, Bhola, 2025). جو مدرسه پیش بینی کننده اصلی پیامدهای عاطفی و رفتاری دانش‌آموزان است که بر سازگاری روانی اجتماعی انطباقی دانش‌آموزان سلامت روان و عزت نفس تأثیر می گذارد. هم چنین جو مدرسه بر رفتار دانش آموزان مانند میزان قلدری و پرخاشگری بزهکاری دانش آموزان و مصرف الکل، مواد و رفتارهای نابهنجار و در نهایت بر پیشرفت تحصیلی دانش آموزان تأثیر می‌گذارد (Long, Zucca, Sweeting, 2021). پژوهش‌ها نشان می‌دهد جو مدرسه معتبر که با انصاف و روابط قوی دانش آموز و معلم مشخص شده است به نتایج مثبت دانش‌آموز کمک می‌کند. روابط مثبت معلم و دانش‌آموز به طور مداوم تأثیر قابل توجهی بر درک دانش‌آموزان از جو مدرسه نشان می‌دهد(Sabzipour, Daneshpaye, 2013).

طبق پژوهش دیاری و دیاری 2023، جو مدرسه با سلامت روان و عزت نفس دانش آموزان رابطه ی مثبت و معناداری دارد. به عبارت دیگر، هرچه جو مدرسه مثبت تر باشد، سلامت روان و عزت نفس دانش آموزان نیز بالاتر خواهد بود (Diyari, Diyari, 2023). مطالعات دیگری نشان دادند که مشارکت دادن معلمان و کارکنان در فرآیند تصمیم‌گیری، به کاهش استرس و فشار روانی کمک کرده و احساس ارزشمندی و تعلق خاطر را در آنان تقویت می‌کند. این امر به نوبه خود سلامت روانی آنان را بهبود می‌بخشد و باعث می‌شود که افراد با انگیزه و خلاق‌تر در محیط مدرسه فعالیت کنند (Fakharian, Shahamat, Amirianzadeh, 2014). تحقیقات دیگر نشان دادند فضای مثبت مدرسه که با روابط حمایتی دانش آموز- معلم و حمایت همسالان مشخص می شود، به طور قابل توجهی با بهبود نتایج سلامت عاطفی از جمله کاهش علائم افسردگی و استرس، و در نتیجه باعث افزایش رفاه کلی در میان نوجوانان در مدرسه می شود (Podiya et al, 2025). همچنین مطالعات دیگری نشان دادند که مدیریت مشارکتی و جو عاطفی مثبت مدرسه با افزایش عزت نفس، کاهش اضطراب و افسردگی و بهبود عملکرد تحصیلی دانش آموزان مرتبط است (Donaldson et al, 2025).

با این حال، هنوز شکاف هایی در تحقیقات موجود وجود دارد. به عنوان مثال، مطالعات کمی به بررسی تاثیر همزمان سبک مدیریت مشارکتی و جو عاطفی مدرسه بر سلامت روان دانش آموزان پرداخته اند. همچنین، نیاز به تحقیقات بیشتری در زمینه تاثیر این عوامل بر سلامت روان دانش آموزان در مقاطع تحصیلی مختلف وجود دارد. بر همین اساس با توجه به مطالب گفته شده، پژوهش حاضر با هدف نقش سبک مدیریت مشارکتی و جو عاطفی مدرسه در پیش بینی سلامت روان دانش آموزان صورت گرفت. همچنین فرضیه های پژوهش به شرح زیر است.

• بین سبک مدیریت مشارکتی و سلامت روان دانش آموزان رابطه وجود دارد.
• بین جو عاطفی مدرسه و سلامت روان دانش آموزان رابطه وجود دارد.
• بین سبک مدیریت مشارکتی و جو عاطفی مدرسه با سلامت روان دانش‌آموزان رابطه وجود دارد.

روش‌شناسی

روش مطالعه توصیفی - همبستگی بود. جامعه آماری شامل کلیه دانش‌آموزان دختر دوره دوم متوسطه شهرستان اسلامشهر در سال تحصیلی 1404-1403 به تعداد 13002 نفر بود. از بین آنها، براساس جدول مورگان و به شیوه نمونه‌گیری در دسترس تعداد 300 نفر به عنوان نمونه آماری انتخاب شدند. به دلیل وجود جامعه آماری بالا و عدم دسترسی کامل به همه آنها و نیز به علت زمان و منابع محدود، از نمونه گیری در دسترس استفاده شد. شیوه گردآوری داده‌ها بدین گونه بود که پس از همکاری با مدیران و معلمان مدارس از آنها درخواست شد که از دانش آموزان دوره دوم متوسطه خواسته شود تا پرسشنامه را تکمیل کنند. معیار ورود به پژوهش شامل نداشتن بیماری روانی در پرونده سلامت دانش‌آموزان و داشتن رضایت آگاهانه برای تکمیل پرسشنامه بود و همچنین معیار خروج از پژوهش عدم تمایل به همکاری و نیز ناقص بودن پرسشنامه است. در فرآیند جمع آوری، تعداد کثیری از داده‌ها به شیوه حضوری و کتبی و تعدادی هم به صورت آنلاین و با استفاده از فرم ساز پرس‌لاین گردآوری شد. در نهایت پس از جمع آوری داده‎ها، تحلیل آنها به شیوه ضریب همبستگی پیرسون و رگرسیون چندگانه با کمک نرم­افزارهای SPSS نسخه 26 انجام گرفت. ابزارهای پژوهش جهت گرداوری داده‌ها عبارت بودند از:

الف) پرسشنامه مدیریت مشارکتی: پرسشنامه مدیریت مشارکتی توسط چوپانی (1389) ساخته شده است. پرسشنامه استاندارد مدیریت مشارکتی دارای 16 سوال بوده و هدف آن ارزیابی مدیریت مشارکتی و ابعاد آن (مشارکت کارکنان در هدف گذاری ، مشارکت کارکنان در تصمیم‌گیری ، مشارکت کارکنان در حل مشکلات، مشارکت کارکنان در تغییر و تحول سازمانی) می باشد. این پرسشنامه بر اساس مقیاس لیکرت خیلی کم (1)، کم (2)، تا حدودی (3)، زیاد (4) و خیلی زیاد (5) نمره‌گذاری شده است. در پژوهشی از طریق تحلیل عاملی تأییدی روایی سازه‌ای پرسشنامه تأیید شده و ضریب آلفای کرونباخ آن 84/0 به دست آمد (Naderi Boni et al, 2020)). پایایی پرسشنامه حاضر با استفاده از آلفای کرونباخ 87/0 بدست آمد که نشان دهنده پایایی مناسب آن است.

ب) پرسشنامه جو عاطفی مدرسه: این پرسشنامه در کشور هند ساخته در ایران توسط کرمی و بدرخانی ترجمه شده و پاشا امیری در سال ۱۳۸۸ آن را هنجاریابی کرد دارای ۶۵ آیتم می‌باشد که ۶ سؤال آن توسط آموزش و پرورش حذف شده و ۵۹ سؤال باقی مانده است. این پرسشنامه بعد از هنجاریابی به ۴۴ سؤال کاهش پیدا کرده که در این پژوهش فرم ۴۴ سؤالی استفاده شده است. هر آیتم را شرکت کنندگان بنا به نظر و عقیده خود به صورت بلی یا خیر ارزیابی میکنند این پرسشنامه دارای ۴ مؤلفه است که عبارت اند از: پذیرش، حمایت، ساختار، استقلال. روش نمره‌گذاری این پرسشنامه به صورت صفر و یک می‌باشد. به این صورت که به گزینه ای که نشانگر رضایت دانش آموز از جو مدرسه باشد، یک و به گزینه دیگر صفر تعلق می‌گیرد. برای پایایی از روش بازآزمایی استفاده شد که برای کل مقیاس 68/0 به دست آمد که در سطح معناداری 001/0 معنادار بود. همسانی درونی از روش کودر - ریچاردسون استفاده شده که مقدار آن 81/0 است. پایایی پرسشنامه حاضر با استفاده از آلفای کرونباخ 76/0 بدست آمد که نشان دهنده پایایی مناسب آن است.

ج) پرسشنامه سلامت عمومی (GHQ-28): پرسشنامه سلامت عمومی اولـین بـار توسـط گلدبرگ (۱۹۷۲) تنظیم گردید( Taghavi, 2001). پرسشنامه اصلی دارای ۶۰ سؤال است، اما فرم‌های کوتاه شده ۳۰ سؤالی، ۲۸ سؤالی و ۱۲ سؤالی آن در مطالعات مختلف استفاده شده است. به نظر محققین (Murray and Williams, 1985; Shamsunder et al., 1986) فرم‌های مختلف پرسشـنامه سلامت عمومی از روایی و کارایی بالایی برخوردار است و کارایی فرم ۱۲ سؤالی تقریبـاً به همان میزان فرم ۶۰ سؤالی است. در این مجموعه  فرم 28 سوالی آن ارائه گردیده است که سئوالات آن در بر گیرنده چهار خرده مقیاس می باشد که هر یک از آنها خود شامل 7 سئوال می باشند.  گلدبرگ و ویلیامز در ۱۹۸۸ پایایی به روش دو نیمه کردن بـرای ایـن پرسشنامه را که توسـط ۸۵۳ نفـر تکمیـل شـده بـود ۹۵/۰ گزارش کردند. چان (۱۹۸۵) پس از اجرای پرسشـنامه بـر روی ۷۲ دانشجو در هنگ کنگ، ضریب همسـانی درونـی این پرسشنامه را با استفاده از روش آلفـای کرونبـاخ 93/0 گـزارش کـرد. رابینسون و پرایس (۱۹۸۶) از ۱۰۳ بیمار کـه قـبلاً سـکته قلبـی کـر ده بودنـد خواستند که در دو نوبت به فاصله ۸ ماه، پرسشنامه سلامت عمومی را تکمیل کنند. تحلیل نتایج، ضریب پایایی ۹۰ /۰ را به دست داد. تقوی پایایی پرسشنامه سلامت عمومی را براساس سـه روش بازآزمایی، دو نیمه کردن و آلفای کرونبـاخ مـورد بررسـی قرار داد که به ترتیب، ضرایب پایـایی ۹۳/۰ ،۷۰/۰ و ۹۰/۰ را به دسـت آورد. پایایی پرسشنامه حاضر با استفاده از آلفای کرونباخ 81/0 بدست آمد که نشان دهنده پایایی مناسب آن است.

یافته‌ها

یافته‌های جمعیت شناختی 300 نفر از شرکت کنندگان نشان داد که 5/21 درصد دانش آموزان پایه دهم، 3/30 درصد پایه یازدهم، 2/48 درصد شرکت کنندگان پایه دوازدهم بودند. در جدول شماره (1) اطلاعات توصیفی متغیرهای پژوهش همراه با مولفه‌های آن آورده شده است.

جدول 1. توصیف متغیرهای تحقیق

جدول شماره (1) کمترین، بیشترین، میانگین، انحراف استاندارد متغیرهای سلامت روان، جو عاطفی مدرسه و مدیریت مشارکتی را نشان می دهد. میانگین و انحراف استاندارد میزان سلامت روان برابر با 8/14±22/57، جو عاطفی مدرسه برابر با  1/11±7/32 و مدیریت مشارکتی برابر با  3/14±5/48 بود. همچنین، با توجه به اینکه مقادیر کجی و کشیدگی متغیرها بین 2- و 2+ است که نشان دهنده این است که توزیع داده ها برای متغیرهای سلامت روان، جو عاطفی مدرسه و مدیریت مشارکتی طبیعی یا نرمال می باشد.

جدول 2. ماتریس همبستگی متغیرهای پژوهش

نتایج ضریب همبستگی پیرسون در جدول (2) نشان داد که بین مدیریت مشارکتی با سلامت روان (001/0>P، 49/0=(300)r) و جو عاطفی مدرسه با سلامت روان  (001/0>P، 50/0=(300)r) ارتباط مثبت و معناداری وجود دارد. بنابراین، با توجه به وجود رابطه معنی دار، متغیرها شرایط لازم برای ورود به رگرسیون چند متغیره را دارند. بعلاوه، مقادیر تلرانس و VIF در جدول شماره 2 نشان داد که در  مقادیر تلرانس در تمام متغیرها کمتر از 1 است و مقدار VIF کمتر از 10 است. بنابراین، مفروضه عدم همخطی چندگانه بین متغیرهای پیش بین برقرار است.

جدول 3. نتایج تحلیل رگرسیون چندگانه

نتایج رگرسیون چند متغیره در جدول (3) نشان داد که سبک مدیریت مشارکتی و جو عاطفی مدرسه در پیش بینی سلامت روان دانش آموزان نقش معنی داری دارند (001/0>P، 61/63=(297، 2)F، 30/0=R2، 55/0=R). یعنی، سبک مدیریت مشارکتی و جو عاطفی مدرسه در مجموع 30 درصد واریانس سلامت روان دانش آموزان را توضیح می‌دهند.

جدول 4. ضرایب

نتایج بررسی نقش یگانه هر یک از متغیرهای پیش بین  در جدول (4) نشان داد که مدیریت مشارکتی تاثیر یگانه و معنی‌داری بر سلامت روان دانش‌آموزان دارد (001/0>p، 64/4=t، 29/0=b). یعنی، با افزایش یک واحد در میزان مدیریت مشارکتی، میزان سلامت روان دانش آموزان 46/0 انحراف استاندارد افزایش می یابد. همچنین، جو عاطفی مدرسه تاثیر یگانه و معنی‌داری بر سلامت روان دانش آموزان دارد (001/0>p، 98/4=t، 31/0=b). یعنی، با افزایش یک واحد در میزان جو عاطفی مدرسه، میزان سلامت روان دانش آموزان 64/0 انحراف استاندارد افزایش می یابد. بر همین اساس، تمام فرضیه های پژوهشی تایید شد.

بحث و نتیجه‌گیری

پژوهش حاضر با هدف « نقش سبک مدیریت مشارکتی و جو عاطفی مدرسه در پیش بینی سلامت روان دانش‌آموزان» صورت گرفت.  نتایج یافته پژوهشی نشان داد که بین مدیریت مشارکتی با سلامت روان رابطه مثبت و معناداری وجود دارد. نتایج این یافته همسو با نتایج یافته های پژوهشی

Donaldson et al (2025), Diyari, Diyari (2023), Tariq et al (2024)  است. در سبک مدیریت مشارکتی، دانش آموزان در تصمیم‌گیری ها و فعالیت های مدرسه سهیم هستند. این امر باعث می شود که آنها احساس تعلق و ارزشمندی کنند و اعتماد به نفسشان افزایش یابد. وقتی دانش آموزان در محیط مدرسه احساس امنیت و آرامش کنند و بتوانند نظرات خود را بیان کنند، استرس و اضطراب آنها کاهش می یابد. شارکت در تصمیم گیری ها و فعالیت ها باعث می شود که دانش آموزان انگیزه بیشتری برای یادگیری داشته باشند و در نتیجه پیشرفت تحصیلی آنها نیز افزایش می یابد. سبک مدیریت مشارکتی به دانش آموزان فرصت می دهد تا با یکدیگر تعامل داشته باشند و مهارت های اجتماعی خود را تقویت کنند. به طور خلاصه، سبک مدیریت مشارکتی با ایجاد یک محیط حمایتی، دموکراتیک و مثبت در مدرسه، به بهبود سلامت روان دانش آموزان کمک می کند.

همچنین نتایج یافته ها نشان داد بین جو عاطفی مدرسه با سلامت روان دانش آموزان رابطه مثبت معناداری وجود دارد. نتایج این یافته همسو با نتایج یافته های پژوهشی Donaldson et al (2025), Podiya et al (2025), Sabzipour, Daneshpaye (2013) است. جو عاطفی مدرسه به معنای احساسات، نگرش‌ها و ارتباطات عاطفی که در یک محیط آموزشی برقرار است، شناخته می‌شود. این جو می‌تواند بر تجربه‌های یادگیری، تعاملات اجتماعی و به‌ویژه بر سلامت روان دانش‌آموزان تأثیر بگذارد. محیطی که در آن دانش‌آموزان احساس حمایت و پذیرش کنند، می‌تواند به آنها کمک کند تا با چالش‌های روحی بهتر کنار بیایند و از این طریق جو عاطفی مثبت می‌تواند به کاهش اضطراب و استرس در دانش‌آموزان کمک کند. جو عاطفی مثبت به تقویت عزت نفس و خودباوری دانش‌آموزان کمک می‌کند. دانش‌آموزانی که در محیطی عاطفی و حمایتی رشد می‌کنند، بیشتر احتمال دارد که خود را ارزشمند و توانمند بدانند. بنابراین جو عاطفی مدرسه یک عامل مهم در سلامت روان دانش‌آموزان است. بهبود این جو می‌تواند اثرات مثبت قابل توجهی بر عزت نفس، کاهش استرس و افزایش عملکرد تحصیلی داشته باشد. برای ایجاد یک فضای آموزشی مثبت، توجه به نیازهای عاطفی و اجتماعی دانش‌آموزان ضرورت دارد.

پژوهش حاضر مانند مطالعات دیگر دارای محدودیت‌هایی بود که از جمله آن؛ محدود شدن جامعه آماری به دانش‌آموزان دختر دوره دوم متوسطه شهرستان اسلامشهرکه این موضوع ممکن است در زمینه تعمیم یافته‌ها به دیگر جوامع با محدودیت‌های ایجاد کند. بنابراین پیشنهاد می شود در جوامع مختلف هم این گونه پژوهش صورت گیرد تا تعمیم دهی آن با اطمینان بیشتری صورت گیرد. از دیگر محدودیت‌ها استفاده از روش نمونه‌گیری غیرتصادفی بود که قابلیت تعمیم نتایج را کاهش داد. بنابراین پیشنهاد می‌شود در تحقیقات دیگر از شیوه‌های نمونه‌گیری تصادفی بهره گرفته شود تا تعمیم نتایج با اطمینان بیشتری امکان‌پذیر باشد. همچنین استفاده از مقیاس‌های خودگزارشی از محدودیت‌های دیگر این پژوهش بود که پیشنهاد می‌شود در صورت امکان از روش‌های دیگر جمع‌آوری اطلاعات همچون مصاحبه و مشاهده استفاده شود تا اطلاعات کامل‌تر و عینی‌تر به دست آید. با این وجود با توجه به یافته‌های پژوهشی پیشنهاد می‌شود در مدارس، دانشگاه‌ها و سایر ارگان‌ها، جو محیطی را به گونه ای مدیریت کنند تا بر سلامت روان دانش آموزان آسیب نرساند و نیز راهبردهای مبتنی بر افزایش سلامت روان در برنامه‌های مداخلاتی کار با دانش‌آموزان مورد توجه قرار گیرد. همچنین پیشنهاد می شود روش های تدریس مشارکتی و اصول مدیریت مشارکتی در برنامه درسی دانش آموزان و نیز در دوره های آموزش ضمن خدمت معلمان گنجانده شود تا با اصول و فعالیت‌های مشارکتی آشنا شوند.