مقدمه

به دلیل نیاز جامعه امروز به افراد متخصص و خلاق، ضرورت تغییر روش‌های تدریس و استفاده از روش‌های تدریس بدیع بیش‌ازپیش احساس می‌شود و نظام‌های تربیتی که بر تدریس خلاق تأکید می‌نمایند جایگاه مهمی پیدا کرده‌اند (محبی امین و ربیعی، 1398). معلم با به کارگیری روش‌های تدریس خلاق از میان تمامی شیوه‌های تدریس، میزان فعالیت خلاقانه و خودفراگیری و آگاهی دانش آموز را در زمینه‌‌های گوناگون بالا می‏برد و در این فرایند اثربخشی کار خود را نیز به اثبات می رساند (چن و یوان[1]، 2021). در روش تدریس ﻣبتنی ﺑر ﺧﻼقیت، تلاش ﺑر این است کﻪ شیوه ﺧﻼﻗاﻧﻪ عمل کردن از سوی معلم و داﻧش آﻣوز ﺑازﻧموده شود، معلم ﺑاید ﺑا استفاده ازاین روش ﺑﻪگوﻧﻪای تدریس کند که ﺑتوان ﺑا شاﺧص‌‌های ﺧﻼﻗیت آن را ﺧﻼﻗاﻧﻪ ﻧاﻣید (هانیچزا، پوتری و حمدانی[2] ، 2021). تدریس خلاق به تدریسی اشاره دارد که از خلاقیت معلم، حاصل ‌می‌شود و نه از تدریسی که هدف آن، توسعه خلاقیت یادگیرنده است (ویلما و اندر[3]، 2021). تدریس خلاق، به جای ایجاد خلاقیت ‌دانش‌آموزان به خلاقیت تدریس معلمان اشاره دارد. معلمان خلاق، هم در فرایند برنامه ریزی و هم در تدریس خود، به روابط بالقوه روانی، بین تخیل و تجربه شخصی/ حرفه ای، تأکید می‌کنند  و ارزش زیادی، برای کنجکاوی ، ریسک پذیری ، مالکیت، استقلال و توسعه ایده‌‌‌‌های تخیلی و غیرمعمول، در خود و ‌دانش‌آموزان‌شان هستند (مرادی و معظمی، 1402). به کارگیری روش‌‌های خلاقانه در تدریس باعث می‌شود کیفیت تدریس افزایش یافته یادگیری تا عمق جان ‌دانش‌آموزان رسوخ کند (عطایی عاقل، شعبانی بهار و مقصودی، 1402). لذا شناسایی عوامل مؤثر بر آن ضرورت پیدا ‌می‌کند.

 نتایج پژوهش وانگ و سیگا[4] (2024) نشان داد خودکارآمدی تدریس می‌تواند بر رفتار‌‌های تدریس خلاق تأثیر بگذارد. خودکارآمدی تدریس به‌عنوان قضاوت درباره قابلیت‌‌‌های خود جهت ایجاد پیامد‌‌های مثبت برای یادگیری فراگیران تعریف می‌شود. به طور خاص، تحلیلی که معلمان در مورد توانایی خود در اعمال تأثیر مرتبط بر مشارکت و یادگیری دانش‌آموزان انجام می‌دهد، خودکارآمدی تدریس نامیده می‌شود (سالیس، فولی و فریس[5]، 2020). پژوهش‌‌‌ها نشان می‌دهد که معلمان با خودکارآمدی تدریس مثبت، سطوح بالاتری از تعهد و اشتیاق را در قبال کار خود دارند (گهواره، عبدی و سعیدی پور، 1401). پژوهش‌‌‌ها نشان‏دهنده آن است که معلمان با خودکارآمدی بالا هنگام مواجهه با یک کار و فعالیت یا تصمیم دشوار نسبت به دیگران احساس اطمینان و آرامش بیشتری می‌کنند  و درنتیجه عملکرد بهتری را از خود نشان می‏دهند (آرورا، چودهاری و سینگ[6]، 2021). معلمان با خودکارآمدی بالا نسبت به ایده‌‌‌های جدید پذیراتر هستند و روش‌‌‌های جدیدتری در آموزش خود دارند و گرایش‌‌‌های فراگیرمحوری در تدریس دارند (سانتی، جورجیو و پریبون[7]،2020). بندورا (1977) ادعا می‌کند که خودکارآمدی یک بستر تسهیل‌کننده برای فعالیت خلاق است به این دلیل که خودکارآمدی انگیزش را بالا می‌برد و بنابراین بر تفکر و عمل تأکید می‌کند. ازاین‌رو خودکارآمدی به‌عنوان یک جزء کلیدی و برانگیزاننده برای فعالیت خلاق است (‌‌گهواره، عبدی و سعیدی پور، 1401). فخری(1402)، زارعی (1402)، محبی امین و ربیعی (1398) و آیینی حیاتی، میستیما و سوفان[8] (2023) در پژوهش خود نشان دادند که خودکارآمدی تدریس بر رفتار تدریس خلاق تاثیر مثبت دارد.

یکی دیگر از عوامل مؤثر بر تدریس خلاق، خودکارآمدی تغییر است (تمرین ، ترینو، ساپوترو و  سوسیپتو ، 2025). خودکارآمدی تغییر به ادراک افراد از توانایی خود در اداره کردن تغییرات در موقعیت‌‌های مختلف و عملکرد بهتر در انجام کار‌‌ها بدون توجه به تغییرات محیطی اشاره دارد (جلیلیان و همکاران، 1401) . اسچنز[9] (2004) معتقد است که خودکارآمدی در هنگام تغییرات که موقعیت‌‌هایی جدید، غیر قابل پیش بینی و استرس زا می‌باشند برجسته می‏گردد.  به طورکلی سطح بالای خودکارآمدی تغییر  با نگرش مثبت در جهت تغییرات سازمانی و سازگاری با تغییرات شغلی رابطه دارد (زاهد بابلان و کریمیان پور، 1397). خودکارآمدی تغییر، به طور مشترک با سایر فرآیند‌‌های شناختی (به عنوان مثال، خود انعکاس، پیش اندیشی) برای توانایی، انگیزه، واکنش‌‌‌‌ها و کنش‌‌‌‌های افراد نقش اساسی دارد (تمرین و همکاران ، 2025). بیابانی و گراوند (1402)، گهواره، و همکاران (1401)، دامبی و اندراساری[10] (2024)، ساپترو، محفود و ساری[11] (2023) و لیو و وانگ[12] (2019) در پژوهش خود نشان دادند که خودکارآمدی تغییر بر رفتار تدریس خلاق تاثیر مثبت دارد.

همچنین سرسختی روان‌شناختی نیز بر تدریس خلاق معلمان تأثیر دارد (احمدی، اوضاعی و عظیم پور، 1402). معلمان دارای ویژگی سرسختی روانشناختی در پیشبرد اهداف خود پیگیری بیشتری داشته و برای رسیدن به اهداف شغلی خود تلاش بیشتری دارند و این، زمینه لازم برای ارتقا خودکارآمدی را در آن‌‌ها فراهم می آورد (محمدی، فدایی نژاد، صادقی مزیدی و مهدوی،  1401). سرسختی روانشناختی یکی از ویژگی‌‌های شخصیتی است که به عنوان یک منبع مقاومت در مواجهه با حوادث تنش‏زا زندگی عمل می‏کند و به اعتقاد کوباسا و پوکتی[13] (1983)  متشکل از سه جزء شامل تعهد شخصی نسبت به اهداف، احساس کنترل بر امور و بخصوص حل مسئله، و علاقمندی به چالش‌‌های زندگی بعنوان راهی برای رشد است (هدایتی، حسینی و عقیلی، 1395).  سرسختی، باوری است که مطابق با آن، تغییر جنبه ای عادی در زندگی و فرصتی برای رشد و یادگیری بیشتر فراهم می سازد. در همین راستا پژوهش‌‌‌‌هایی نشان دهنده ارتباط سرسختی با مفاهیمی همچون تنش، اضطراب، استرس، رضایت و بهزیستی رندگی می باشند (اژدری، 1403). به اعتقاد کوباسا و پوکتی (1983) سرسختی روانشناختی از سه مؤلفه ی تعهد، مهارگری و مبارزه‏جویی تشکیل شده است (محمدی و همکاران، 1401). افراد سرسخت نسبت به آنچه در زندگی انجام می‏دهند از جمله تکالیف شغلی، متعهدتر هستند و خود را وقف اهداف می‌کنند ، معمولا احساس تسلط بر اوضاع را دارند، و تغییرات زندگی را فرصتی برای تحول و پیشرفت می دانند نه محدودیت و تهدید. موقعیت‌‌های چالش برانگیز افراد سرسخت را دچار استرس و افسردگی نمی‌کند بلکه آن‌‌ها را تاب‏آورتر و منعطف‏تر می سازد و این افراد احساس رضایت بیشتری از شغل خود دارند (میوسن، گات، باراچ و وانزوندرت،[14]  2024). احمدی و همکاران (1402) نیز در پژوهش خود نشان دادند که سرسختی روانشناختی بر رفتار تدریس خلاق تاثیر دارد.

تدریس، تنها‌‌ فعالیت معلم در کلاس درس نیست؛ بلکه فعالیتی دوجانبه از طرف معلم و دانش‌آموزان می‌باشد که در جریان آن، بین دانش‌آموزان با یکدیگر و معلم تعامل وجود دارد. این سازه تحت تاثیر سرسختی روانشناختی قرار دارد (احمدی و همکاران،1402). همچنین کمالی، کرمی و کارگرپور (1401)، یعقوبی جنبه سرا (1400) و لوا و سیسمانی[15] (2024) در پژوهش خود نشان دادند که سرسختی روانشناختی بر خودکارآمدی تدریس تاثیر مثبت دارد. از طرف دیگر محمدی و همکاران (1401)، فریانی روچی (1396) و سونی[16] (2021) در پژوهش خود نشان دادند که سرسختی روانشناختی بر خودکارآمدی تغییر تاثیر مثبت دارد. با توجه‌به مطالب بیان شده این تحقیق باهدف بررسی مدل رفتار تدریس خلاق براساس سرسختی روان‌شناختی با نقش میانجی خودکارآمدی تغییر و خودکارآمدی معلمان بپردازد و فرضیه‏های زیر مورد بررسی قرار گرفت.

• سرسختی روان‌شناختی بر رفتار تدریس خلاق معلمان اثر مستقیم دارد.
• خودکارآمدی معلم بر رفتار تدریس خلاق معلمان اثر مستقیم دارد.
• خودکارآمدی تغییر بر رفتار تدریس خلاق معلمان اثر مستقیم دارد.
• سرسختی روان‌شناختی بر خودکارآمدی معلم معلمان اثر مستقیم دارد.
• سرسختی روان‌شناختی بر خودکارآمدی تغییر معلمان اثر مستقیم دارد.
• سرسختی روان‌شناختی بر رفتار تدریس خلاق معلمان با نقش میانجی خودکارآمدی تغییر اثر غیرمستقیم دارد.
• سرسختی روان‌شناختی بر رفتار تدریس خلاق معلمان با نقش میانجی خودکارآمدی معلم اثر غیرمستقیم دارد.

شکل 1. مدل مفهومی پژوهش

روش شناسی

این پژوهش با توجه هدف کاربردی است و بر حسب ماهیت و روش تحقیق توصیفی - همبستگی از نوع مدل‌یابی معادلات ساختاری بود. جامعه هدف در این پژوهش کلیه معلمان مقطع ابتدایی در شهرستان کاشان به تعداد 600 نفر بودند که در سال تحصیلی 1404-1403 مشغول به تحصیل بودند.  بر اساس جدول مورگان حجم نمونه مطلوب برای این پژوهش برابر با 234 نفر بود. برای انتخاب نمونه ها از روش نمونه‌گیری تصادفی شاده به روش قرعه کشی استفاده ‌‌شد و افرادی که از لیست معلمان انتخاب شدند، شماره آنها از کارگزینی دریافت و لینک پرسشنامه به همراه فایل صوتی در مورد نحوه پاسخدهی به پرسشنامه در بستر فضای مجازی در اختیار آنها قرار گرفت. برای گردآوری داده‏ها از پرسشنامه استفاده شد. برای گردآوری داده‏های رفتار تدریس خلاق معلمان از پرسشنامه رفتار تدریس خلاق محبی امین و همکاران (1392) استفاده شد. این پرسشنامه توسط محبی امین و همکاران (1392) در 55 سؤال  و 10 مؤلفه چالش، آزادی، حمایت از ایده‏ها، اعتماد و اطمینان، مباحثه، تضاد، خطرپذیری، زمان دادن به ایدهها، سرزندگی و پویایی، مؤلفه شادمانی و شوخ طبعی طراحی شده است. مقیاس نمره‌دهی پرسشنامه بر اساس مقیاس لیکرت از  کاملا مخالف (1) تا  کاملا ً موافق (5) می‏باشد. ضریب آلفای کرونباخ محاسبه شده در پژوهش (محبی امین و همکاران، 1392) برای این پرسشنامه 83/0 برآورد شد.  در این پژوهش نیز روایی محتوایی، واگرا و همگرای پرسشنامه مورد تایید قرار گرفته و آلفای کرونباخ برای کل مقیاس (89/0) به دست آمد. برای گردآوری داده‏های خودکارآمدی تدریس از پرسشنامه چانن ـ موران و وولفولک هوی (2001) استفاده شد. این پرسشنامه در 24 سئوال و سه مولفه راهبردهای آموزشی، مدیریت کلاس، و درگیرکردن دانش‌آموزان طراحی شده است. نمره گذاری پرسشنامه بر اساس طیف لیکرت پنج‌ درجه‌ای از بسیار کم (0) تا بسیار زیاد (4) نمره‌گذاری ‌می‌شود. روایی این پرسش‌نامه توسط حسین چاری و همکاران (1389) تایید شده و پایایی آن را 83/0 گزارش کرده است. در این پژوهش نیز روایی محتوایی، واگرا و همگرای پرسشنامه مورد تایید قرار گرفته و آلفای کرونباخ برای کل مقیاس (86/0) به دست آمد. برای سنجش خودکارآمدی تغییر از پرسش‌نامه چن و همکاران (2000) استفاده شد. این پرسشنامه در 6 سؤال و به صورت تک عاملی طراحی شده است. نمره گذاری پرسشنامه بر اساس طیف 5 درجه ای لیکرت از کاملا مخالفم (1) تا کاملا موافقم (5) میباشد. روایی پرسشنامه توسط زاهد بابلان و کریمیان پور (1397) مورد تایید قرار گرفته و پایایی 91/0 گزارش شده است. در این پژوهش نیز روایی محتوایی، واگرا و همگرای پرسشنامه مورد تایید قرار گرفته و آلفای کرونباخ برای کل مقیاس (91/0) به دست آمد. همچنین برای سنجش سرسختی روانشناختی معلمان از پرسشنامه سرسختی روانشناختی کیومرثی، نجّاریان و مهرابی‌زاده هنرمند (1377) استفاده شد. این پرسشنامه در 27 سئوال و به صورت تک عاملی طراحی شده است. . شیوه نمره‌گذاری بر اساس طیف 4 درجه ای لیکرت از هرگز (1) تا اغلب اوقات (4) می‏باشد. روایی محتوایی پرسشنامه مورد تایید قرار گرفته و پایایی آن توسط کیامرثی و همکاران (1377) 84/. گزارش شده است. در این پژوهش نیز روایی محتوایی، واگرا و همگرای پرسشنامه مورد تایید قرار گرفته و آلفای کرونباخ برای کل مقیاس (86/0) به دست آمد. برای تحلیل داده ها از روش های آمار توصیفی (میانگین، انحراف استاندارد) و آمار استنباطی (ضریب همبستگی پیرسون) تحت نرم افزار Spss نسخه 23 و برای بررسی برازش مدل از نرم افزار Smart Pls نسخه 3 استفاده شد. 

یافته ‏ها

تعداد 186 نفر معادل 5/79 درصد از شرکت کنندگان در پژوهش زن و تعداد 48 نفر معادل 5/20 درصد از شرکت کنندگان در پژوهش مرد بودند. سطح تحصیلات تعداد 195 نفر معادل 3/83 درصد از شرکت کنندگان در پژوهش کارشناسی و سطح تحصیلات 39 نفر معادل 7/16 درصد از شرکت کنندگان فوق لیسانس و بالاتر بودند. سابقه خدمت تعداد 16 نفر معادل 9/6 درصد از شرکت کنندگان کمتر از 5 سال، سابقه خدمت تعداد 151 نفر معادل 5/64 درصد از شرکت کنندگان بین 6 تا 10 سال،  سابقه خدمت تعداد 55 نفر معادل 5/23 درصد از شرکت کنندگان بین 11 تا 15 سال و سابقه خدمت تعداد 12 نفر معادل 1/5 درصد از شرکت کنندگان بیشتر از 15 سال  بود.

جدول1: یافته ‏های توصیفی و ضریب همبستگی پیرسون

^**01/0p<، ^*05/0p<

همانگونه که در جدول بالا مشاهده می شود، میانگین و انحراف معیار­ متغیرهای اصلی تحقیق شامل تدریس خلاق به ترتیب برابر با 48/210 و 78/37، خودکارآمدی معلم به ترتیب برابر با 15/85 و 27/17،  میانگین و انحراف معیار­ متغیر خودکارآمدی تغییر به ترتیب برابر با 57/69 و 91/16 و میانگین و انحراف معیار­ متغیر سرسختی روانشناختی به ترتیب برابر با 58/45 و 61/9 می­باشد. نتایج آزمون ضریب همبستگی پیرسون نشان داد که بین سرسختی روانشناختی با خودکارآمدی تغییر با ضریب همبستگی برابر با (59/0=R، 01>P)، بین سرسختی روانشناختی با خودکارآمدی معلم  (59/0=R، 01>P)، بین سرسختی روانشناختی با تدریس خلاق (59/0=R، 01>P)، بین خودکارآمدی تغییر با خودکارآمدی معلم (59/0=R، 01>P)،  و بین خودکارآمدی معلم با تدریس خلاق با ضریب همبستگی (59/0=R، 01>P)، رابطه مثبت و معناداری وجود دارد.

شکل 2: مدل نهایی پژوهش بر اساس ضرایب استاندارد

شکل 3: مدل نهایی پژوهش بر اساس اعداد معناداری

جدول 2: بررسی شاخص‌ های برازش مدل پژوهش

همانگونه که در جدول مشاهده می شود، بررسی شاخصهای پایایی ترکیبی، آلفای کرونباخ و متوسط واریانس استخراج شده نشان از برازش مدل دارد.

جدول 3. اثرات مستقیم و غیرمستقیم مدل پژوهش

همانطور که در جدول فوق ملاحظه میگردد، سرسختی روانشناختی با بتای 251/0 و ضریب T برابر با 02/4 بر رفتار تدریس خلاق معلمان اثر مستقیم و معنادار دارد، خودکارآمدی معلم با بتای 70/0 و ضریب T برابر با 15/9 بر رفتار تدریس خلاق معلمان اثر مستقیم و معنادار دارد، خودکارآمدی تغییر با بتای 24/0 و ضریب T برابر با 89/2 بر رفتار تدریس خلاق معلمان اثر مستقیم و معنادار دارد، سرسختی روانشناختی  با بتای 57/0 و ضریب T برابر با 49/9 بر خودکارآمدی معلم اثر مستقیم و معنادار دارد، سرسختی روانشناختی  با بتای 59/0 و ضریب T برابر با 44/9 بر خودکارآمدی تغییر اثر مستقیم و معنادار دارد، سرسختی روانشناختی با ضریب 14/0 و ضریب t برابر با 42/2 با نقش میانجی خودکارآمدی تغییر اثر غیر مستقیم دارد، همچنین سرسختی روانشناختی با ضریب 40/0 و ضریب t برابر با 92/6 با نقش میانجی خودکارآمدی تدریس اثر غیر مستقیم دارد. همچنین بررسی برازش کلی مدل نشان داد که شاخص GOF برابر با 48/0 نشان از برازش مطلوب مدل پژوهش می باشد.

بحث و نتیجه ‏گیری

این پژوهش با هدف بررسی رابطه بین سرسختی روانشناختی و تدریس خلاق معلمان با نقش میانجی خودکارآمدی تغییر و خودکارآمدی تدریس انجام شد.

نتایج تحلیل داده ها نشان داد که سرسختی روانشناختی بر رفتار تدریس خلاق معلمان تأثیر مثبت و معنادار دارد. این نتیجه با نتایج پژوهشهای احمدی و همکاران (1402) و افسر، القاضی، احتشام و جاوید (2020) مبنی بر رابطه بین سرسختی روانشناختی و رفتار تدریس خلاق همسو می‏باشد. در تبیین رابطه بین سرسختی روانشناختی و رفتار تدریس خلاق معلمان می‏توان گفت که سرسختی روانشناختی، یکی از ویژگی های شخصیتی است که در رویارویی با حوادث فشار زای زندگی به عنوان منبع مقاومت و سپر محافظ عمل می‏کند و به فرد امکان ترسیم و دسترسی به فهرستی از راهبردها را می‏دهد تا دیدی خوش بینانه نسبت به فشارزاها به دست آمده و بطور مناسب به مبارزه جویی با این عوامل بپردازد، سرسختی ترکیبی از باورها در مورد خود و جهان است که از سه جزء تعهد، کنترل و مبارزه جویی تشکیل شده است. نتایج پژوهش احمدی و همکاران نیز رابطه بین سرسختی روانشناختی و رفتار تدریس خلاق معلمان را مورد تایید قرار داده است. در واقع معلمانی که دارای سرسختی روانشناختی بالاتری هستند، تلاش بیشتری برای تدریس خلاقانه دارند. این معلمان روش های جدید تدریس را به کار می گیرند، پیش از کلاس، زمان وسیعی را به طراحی روش تدریس اختصاص می‌دهند و به خاطر اعتقادات و تعهدات بالای معلمان درباره حیطه شغلی خود، سعی بر ارائه تدریس خلاقانه تری در کلاس درس دارند (لوا و سیسمیارنی، 2024). به طور کلی می توان گفت که سرسختی روانشناختی با فراهم آوردن منابع روانی (مانند مقاومت در برابر استرس، انعطافپذیری و تعهد)، بستر مناسبی برای بروز تدریس خلاق در معلمان ایجاد میکند. بنابراین، تقویت این ویژگی در معلمان میتواند به بهبود کیفیت آموزش و یادگیری منجر شود (افسر و همکاران، 2020).

نتایج تحلیل داده ها نشان داد که خودکارآمدی تدریس نیز بر رفتار تدریس خلاق معلمان تأثیر مثبت و معنادار دارد. این نتیجه با نتایج پژوهشهای جلیلیان و همکاران (1401)، محبی امین و ربیعی (1398)، فخری (1402)، زارعی (1402)، تمرین و همکاران (2025) و آیینی حیاتی و همکاران (2023) مبنی بر رابطه بین خودکارآمدی تدریس و رفتار تدریس خلاق معلمان همسو می‏باشد. در تبیین این نتیجه می‏توان گفت که بخش اعظمی از احساسات و هیجانات ما تحت تأثیر خودکارآمدی هستند، کسانی که از خودکارآمدی بالاتری بهره مند هستند سریعتر خود را تغییر و تحولات رخ داده در زندگی سازگار می‏شوند. خودکارآمدی  بالا با خلق، ذخیره و کاربرد دانش جدید و عملکرد خلاقانه در امر آموزش همراه است. تمرین و همکاران (2025) نشان دادند که معلمانی که خودکارآمدی تدریس  بالایی دارند تعهد ببشتری برای استفاده از روش های جدید و تازه و خلاقانه در تدریس  خود دارند  و با استفاده از  رویکرد حل مسئله ، ضمن شناسایی مشکلات، راه های حساب شده  و نوینی را برای حل مشکلات و در نتیجه ارتقای عملکرد خلاقانه در تدریس فراهم کنند. فخری و همکاران (1402) نشان دادند معلمانی که خودکارآمدی بالایی دارند، بیشتر تمایل دارند از روش‌های خلاقانه استفاده کنند، زیرا باور دارند می‌توانند چالش‌های روش‌های غیرسنتی را مدیریت کنند.

نتایج تحلیل داده ها نشان داد که خودکارآمدی تغییر نیز بر رفتار تدریس خلاق معلمان تأثیر مثبت و معنادار دارد. این نتیجه با نتایج پژوهشهای بیابانی و گراوند (1402)، گهواره و همکاران (1401)، دامبی و همکاران (2024)، ساپترو و همکاران (2023) و لیو و وانگ (2019) مبنی بر رابطه بین خودکارآمدی تغییر و رفتار تدریس خلاق معلمان همسو می‏باشد. در تبیین این یافته می‏توان گفت که احساسات مثبت معلمان نسبت به مدرسه و اقدامات آنها در به دست آوردن نتایج مثبت و ارتقای عملکردهای خلاقانه، نتیجه باورها و اعتقادی است که به خودکارآمدی خود دارند. معلمان دارای خودکارآمدی مناسب با استفاده از رویکرد حل مسئله، ضمن تشخیص مشکلات، راه های حساب شده و نوینی را برای برطرف کردن مشکلات و درنتیجه ارتقای عملکرد خلاقانه فراهم می کنند. بها دادن به نظرات و تواناییهای معلمان در امور مختلف مدرسه باورهای آنان را نسبت به تواناییهایشان در انجام وظایف به گونه موفقیت آمیزی افزایش می‏دهد. درنتیجه با بهبود احساس لیاقت و خودکارآمدی معلمان، زمینه الزم برای بروز خلاقیت و عملکردهای خلاقانه آنها در مدرسه فراهم می‏شود. ، به عبارت دیگر خودکارآمدی ریشه در توانایی معلمان برای هدایت تصمیم های آنان در ایفای نقش خود دارد. دامبی و همکاران (2025) نشان دادند که معلمانی که به توانایی خود در مواجهه با تغییرات باور دارند، تمایل بیشتری به آزمایش روشهای جدید تدریس، پذیرش فناوریهای آموزشی و طراحی فعالیتهای خلاقانه دارند. آنها کمتر از شکست می‏ترسند و بیشتر ریسک‏پذیر هستند و رفتارهای خلاقانه تری در حوزه تدریس از خود نشان می‏دهند.

نتایج تحلیل داده ها نشان داد که سرسختی روانشناختی بر خودکارآمدی معلم تأثیر مثبت و مستقیم دارد. این نتیجه با نتایج پژوهشهای یعقوبی جنبه سرا (1400)، کمالی و همکاران (1401)، لوا و سیسمارنی (2024) و حیدری (1393) مبنی بر رابطه بین سرسختی روانشناختی و خودکارآمدی معلمان همسو می‏باشد. با توجه به نتایج به دست امده می‏توان بیان کرد که سرسختی روانشناختی معلمان که ترکیبی از تفکر، احساس و رفتار غنی سازی شده نسبت به افزایش هرچه بیشترکیفیت زندگی فردی آنان است می‏تواند بر افزایش خودکارآمدی تدریس معلمان در محیط کاری بخصوص در کلاس درس شود. به عبارت دیگر سرسختی روانشناختی معلمان در  مقاومت  برابر وقایع فشارزای زندگی  و  کنترل آنها، تعهد کاری و داشتن نگاهی نو نسبت به موقعیت های مثبت و منفی مختلف آموزشی می تواند بر احساس و باورهای معلمان نسبت به کارآمد بودن و اثربخش بودن در تدریس تاثیرگذار باشد. لوا و سیسمارنی (2024) نشان دادند که علمان با سرسختی روانشناختی بالا، معمولاً خودکارآمدی تدریس بیشتری دارند، زیرا: در مواجهه با چالشهای آموزشی (مانند مدیریت کلاس یا تفاوتهای فردی دانش‏آموزان)، مقاومتر هستند و آنها را به عنوان فرصت می‏بینند.

نتایج تحلیل داده ها برای نشان داد که سرسختی روانشناختی بر خودکارآمدی تغییر تأثیر مثبت و مستقیم دارد. این نتیجه با نتایج پژوهشهای محمدی و همکاران (1401)، سونی (2021) و فرقانی روچی (1396) مبنی بر رابطه بین سرسختی و خودکارآمدی تغییر همسو می‏باشد. می‌توان این‌گونه بیان کرد که سرسختی ترکیبی از نگرش‌ها و باورها تعریف می‌شود که به معلمان انگیزه و جرئت می‌دهد تا در مواجهه با موقعیت‌های فشارزا و دشوار تحصیلی، کارهای سخت و راهبردی انجام دهند و برای سازگاری با آن شرایط سرسختانه فعالیت کند تا از میان رویدادهایی که بالقوه می‌توانند واجد پیام‌های فاجعه‌آمیز و ناخوشایند باشند، راهی به سوی رشد و تعالی باز کند و فرصت‌هایی برای رشد و پیشرفت شغلی و آموزشی و فردی فراهم آورد که یک نوع احساس کارآمدی درونشان ایجاد می شود و این توانمندی در معلمان باعث بهبود عزت‌نفس و بهبود شرایط زندگی و موقعیت شغلی ‌می‌شود. همچنین معلمانی که کارآمدی تغییر بالایی دارند، آنها در مواجهه با رویدادهای استرس‌زای مسائل آموزشی دانش‌آموزان سایر مناسبات زندگی عملکرد بهتری داشته و متعهدتر و با تسلط بیشتر تغییرات محیط را کنترل و هدف‌های خود را پیگیری می‌کنند.

نتایج تحلیل داده ها نشان داد که خودکارآمدی تغییر در رابطه بین سرسختی روانشناختی و رفتار تدریس خلاق معلمان نقش میانجی دارد. در تبیین تایید این فرضیه می توان گفت که سرسختی روان‌شناختی باعث می‌شود که افراد نسبت به قابلیت‌ها و توانایی‌های خود نگرش مثبتی داشته باشند و در برخورد با چالش‌ها و مشکلات آموزشی و شغلی، به جای کناره‌گیری؛ با آن‌ها روبه‌رو شوند و بکوشند آن‌ها را حل کنند که این امر منجر به بالا رفتن میزان توانمندی معلمان در اداره کردن تغییرات و تحولات مختلف محیط شغلی و بهبود در عملکرد ایشان می شود که به نوبه خود بر  اشتیاق معلمان برای کاربرد رفتار خلاقانه منجمله  به‌کارگیری خلاقیت معلم در طراحی منظم راه‌حل‌های تدریس، اتخاذ تکنیک‌‌های تدریس مناسب، تغییر روش‌‌های تدریس و تدارک‌دیدن فعالیت‌‌های تدریس تاثیر می گذارد.

نتایج تحلیل داده ها نشان داد که خودکارآمدی معلم در رابطه بین سرسختی روانشناختی و رفتار تدریس خلاق معلمان نقش میانجی دارد. می‏توان گفت که با بالا رفتن  میزان باور فرد نسبت به اهمیت، ارزش و معناداری فعالیت ها و امور زندگی معلمان و افزایش اعتقادشان نسبت به قابل پیش بینی و کنترل پذیر بودن وقایع زندگی و جلوه کردن وقایع و تغییرات زندگی به منزله یک فرصت در نظر معلمان بر افزایش باورها و هیجانات و رفتارهای کارامد فرد تاثیرگذاشته و در مدیریت چالش ها و دستیابی به اهداف ارزشمند کمک کند که این امر منجر می شود تا معلمان خودباور در امر تدریس مطالب درسی را با روش‌هایی مبتکرانه و نوآورانه به دانش آموزان آموزش دهند  و از موضوعات خسته‌کننده و حوصله سربر، مطالبی جذاب و هیجان‌انگیز بسازند و در تدریس خلاق تمام تمرکزش بر روی روش‌های تدریسی باشد که با روحیات دانش‌آموز بیشترین سازگاری را دارند.

به طور کلی نتایج این پژوهش نشان داد که سرسختی روانشناختی، خودکارامدی تدریس و خودکارآمدی تغییر از مهم ترین متغیرهای مهم و موثر بر رفتار تدریس خلاق معلمان است و تاثیرات مثبت و مستقیمی بر رفتار تدریس خلاق معلمان دارند.و پژوهشگران حوزه تدریس می توانند برای افزایش رفتار خلاق تدریس در بین معلمان به این سه متغیر توجه داشته باشد.

با توجه به نتایج پژوهش پیشنهاد ‌می‌شود که مسئولان آموزش و پرورش دوره های آموزشی ضمن خدمت جهت تقویت باورهای خودکارآمدی تدریس برگزار نمایند همچنین به صورت ادواری به ارزیابی و سنجش نحوه تدریس معلمان اقدام کنند و در این زمینه ها نیز دوره های ضمن خدمت تشکیل دهند، با برگزاری کارگاههای تاب آوری و مدیریت تغییر برای معلمان، میزان انعطاف پذیری و خودکارامدی تغییر در بین معلمان را افزایش دهند تا به سمت تدریس خلاق گام بردارند، سیاستگزاران اموزشی و مدیران مداری فضایی امن و بدون ترس از شکست برای تجربه کردن روشهای جدید تدریس توسط معلمان فراهم کنند، با ایجاد شبکه های حرفه ای معلمان، فضای لازم برای تبادل تجربیات خود از روشهای جدید و خلاقانه فراهم شود، زمان و منابع کافی (فضای آموزشی، ابزارها و رسانه های آموزشی) برای اجاری روشهای خلاقانه در اختیار دبیران قرار بگیرد . لازم به ذکر است که جامعه آماری پژوهش محدود به معلمان مقطع ابتدایی شهر کاشان  بود و لذا در تعمیم نتایج آن به سایر معلمان باید احتیاط کرد.

[1]. Chen & Yuan

[2]. Hanicza et al

[3]. Vilma &Ander

[4]. Wang, Caiga

[5]. Salles

[6]. Arora

[7]. Santi et al

[8]. Aini Hayati

[9]. Scenes

[10]. Dumbi et al

[11]. Saputro et al

[12]. Liu & Wang

[13]. Kubasa and Phuket

[14]. Meeusen

[15]. Lova & Sesmiarni

[16]. Soni