مقدمه

امروزه هوش مصنوعی^[1] در صنایع مختلف، موجی از تحوّل را ایجاد کرده است و آموزش به طور کلی و حوزه آموزش و پروش به طور خاص نیز از این قاعده مستثنی نیست. درحال­حاضر استفاده از هوش مصنوعی در بخش آموزش^[2] یکی از حوزه­های نوظهور در فنّاوری­های آموزشی است و کاربرد آن موضوع پژوهش­ها در30 سال گذشته بوده است. بسیاری از صاحب­نظران معتقدند هوش مصنوعی می­توانند به بهبود و ارتقای کیفیّت آموزش و یادگیری منجر شوند. استفاده از هوش مصنوعی در آموزش، مزایایی از قبیل یادگیری انفرادی(شخصی)، افزایش سرعت تدریس، ارائه بازخورد، کاهش هزینه­های نظام آموزشی را به همراه دارد. همچنین، هوش مصنوعی می­تواند در تحلیل داده­های آموزشی و پیش­بینی عملکرد فراگیران و دانش­آموزان مؤثر باشد. علیرغم مزایای زیادی که هوش مصنوعی دارد، خطرات و چالش­های متعدد و اجتناب­ناپذیری را به همراه دارد که می­تواند نه تنها بر سیاست­های آموزشی تاثیر گذارد، چه بسا از آن پیشی گیرد(Jafari et al, 2023).

همان­طور که هوش مصنوعی به پیشرفت و تغییر روش یادگیری دانش­آموزان و تدریس معلمان ادامه می­دهد، ایجاد چهارچوب­هایی ضروری است تا اطمینان حاصل شود که این فنّاوری از نظر اخلاقی، مسئولانه و موثر است. در این راستا بدون حکمرانیِ کارآمد، خطر عواقب ناخواسته، مانند تعصب، نگرانی‌های مربوط به حریم خصوصی و آسیب‌های احتمالی برای دانش‌آموزان مطرح می­باشد. حکمرانی می‌تواند با ایجاد خط‌مشی‌ها، استانداردها و دستورالعمل‌های هدفمند برای استفاده از هوش مصنوعی در آموزش(و پروش)، تضمین شفافیّت و پاسخگویی و شیوه‌های اخلاقی و مسئولانه به این آسیب­ها کمک کند. با اجرای حکمرانی مؤثر، می‌توان از پتانسیل کامل هوش مصنوعی در آموزش(وپرورش) بهره برده و اطمینان حاصل کرد که به نفع دانش‌آموزان و معلمان و نظام آموزشی است(Rahsepar et al, 2019 ).

باید در نظر داشت اگر بناست ابزارهای هوش مصنوعی به صورت گسترده­تری در کلاس­های درس استفاده شوند، لازم است معلمان، فراگیران(دانش­آموزان)، والدین و دیگر ذینفعان اعتماد داشته باشند که این ابزارها مفیدند، یادگیری را ارتقاء می­دهند و آسیبی را متوجه دانش­آموزان نخواهد کرد. درواقع گفت­وگوها پیرامون اعتماد ذینفعان به ابزارهای هوش مصنوعیِ مخصوص کلاس درس به­تازگی آغاز شده است، البته بسیاری­اوقات بار مسئولیت به دوش ذینفعان کلاس می­افتد که به ابزارهای هوش مصنوعی، به عنوان پشتیبان دانش­آموزان اعتماد کنند، نه به تأمین­کنندگانی که ابزارهای هوش مصنوعی را ارائه کنند. به عنوان مثال در مقاله­ای هشت عامل که بر اعتماد معلمان جهت استفاده از ابزارهای آموزشی مبتنی بر هوش مصنوعی تأثیر می­گذارند مورد بررسی قرار گرفت. تمام این عوامل متمرکز بر معلمان است و هیچ کدامشان طراحان هوش مصنوعی را ملزم به قابل اعتمادساختن ابزارهایشان نمی­کند (Nazaretsky et al., 2021).

آموزش­وپرورش به عنوان یکی از حقوق اساسی بشر و پایدارترین سرمایه­گذاری است که در راستای رهایی مردم، کاهش نابرابری­ها و تضمین توسعه پایدار فعالیت می­کند(Unesco, 2023). امروزه دولت­ها براساس پارادایم­های جدید با هدف کلی حفظ رقابت ملی یا منطقه­ای درصدد تغییر شکل اداره آموزشی هستند. در عصرپسامدرن، شاهد گسترش یک الگوی اداره کردن به نام حکمرانی هستیم. این تحول در الگوی اداره کردن، یک تغییر اساسی در نحوه تفکر و فرآیندهای سیاسی و تصمیم­گیری در جامعه است. دولت به جای اینکه مستقیماً فرایندهای سیاسی را هدایت کند، بیشتر نقش هماهنگی و تسهیل­گری را ایفاء می­کند. منظور از حکمرانی، نحوه اعمال قدرت از طریق جامعه اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و مدنی برای استفاده از منابع کشور برای توسعه اجتماعی-اقتصادی است. از این­جهت باید در زمینه هوش مصنوعی در آموزش و پرورش به چارچوب و فرایندی دست یافت که در آن همه عناصر و ذینفعان آموزش­و­پرورش را در حوزه استفاده و به کارگیری هوش مصنوعی مورد توجه قرار داده و به عبارتی الگویی برای حکمرانی هوش مصنوعی در آموزش­وپروش ارائه دهد. برای حکمرانی در آموزش­وآموزش پرورش الگویی­هایی مطرح شده است که در کانون آن­ها مولفه های حکمرانی خوب قرار دارد(Pourkarimi et al, 2024).

نتایج مطالعات نشان می­دهد که پیاده­سازی مدلِ حکمرانی خوب در آموزش­وپرورش می­تواند این نظام را به سمت کارآیی و اثربخشی هرچه بیشتر سوق داده(Lewis & Pettersson, 2009) و سطح کیفیّت خدمات آموزشی که در آن مسئولیّت­پذیری، اطمینان، همدلی و تسلط مدیران و معلمان و زیر ساخت­های آموزشی از اهمیّت زیادی برخوردار است را ارتقاء دهد (احمدو بصری، 2015) و بر مدیریت عملکرد تأثیر به سزایی داشته باشد و از طریق شفافیتِ اهداف و تفسیرآن­ها در اقدمات تجربی، موجب افزایش نقش مؤثر مدیریت عملکرد برای ظرفیت­های عمومی شود مربوطه و به طور دقیق و مناسب نتایج مورد نظر را توصیف کند(Heinrich,2015). از طرف دیگر حکمرانی و به ویژه حکمرانی خوب در آموزش­وپرورش می­تواند کارآیی، اثربخشی و عملکرد کلی مدیریت را افزایش دهد، دستیابی ذینفعان به منابع و منافع به آن­ها را تضمین نماید و ارائه آموزش با کیفیتِ خوب و به شیوهای مؤثرتر و کارآمدتر را در پی داشته باشد(Khanna,2017). لذا می­توان اذعان داشت ورود هوش مصنوعی به آموزش به طور کلی و آموزش­وپرورش به طور اخص می­تواند مولفه­های حکمرانی خوب را تحت تاثیر قرار دهد و باید به جنبه­های مختلف آن توجه کافی را مبذول داشت لذا هم باید به حکمرانی آموزش­وپرورش توجه وافی داشت و هم به تاثیر هوش مصنوعی در آن و به عبارتی حکمرانی هوش مصنوعی در آموزش­وپرورش را مد نظر قرار داد.

نتایج پژوهش رهسپار و همکاران(Rahsepar et al, 2019) حاکی از آن است که حرکت آهسته ولی مداوم به سمت عدم­متمرکز و مقاومت نکردن در برابر این تغییرات می­تواند وضعیّت (حکمرانی) نظام آموزشی را بهبود بخشیده و نویدبخش آینده­ای روشن و شفاف برای آموزش و پرورش ایران باشد همچنین یافته­های ناتری و همکاران (Nasirnatri et al, 2020) نشان می­دهد که سازه­های بنیادی کیفیت­بخشی آموزشی، مشارکت، تمرکززدایی، مهارت­های زندگی اجتماعی، انتخاب منابع انسانی مناسب و کارآمد، اخلاق­مداری، رضایتمندی، وفاق عمومی، انعطاف­پذیری و تعاملات اساسی، امکانات رفاهی و مناسب، عدالت آموزشی، بالا بردن سطح آگاهی، مسئولیّت­پذیری، شفافیّت و قانون­مداری مشترکاً بیش از70 درصد چهارچوب اصلی پدیده حکمرانی خوب برای نظام آموزش عمومی کشور را تبین می­کنند. محمودی و قدوسی(Ghodousi &Mahmoodi, 2015) در پژوهش خود به بررسی ابعاد مختلف تاثیرات متقابل الکترونیکی شدن فعالیت­ها و فرایندها و حکمرانی خوب و پیش­بینی رفتارهای آتی پرداختند؛ نتایج این پژوهش نشان داد رابطه زمانی بین دو حوزه حکمرانی خوب و نیز حکمرانی الکترونیک به صورت دوجانبه وجود دارد، همچنین تغییر در سرمایه ­گذاری در حکمرانی خوب به منظور بهبود وضعیّت حکمرانی الکترونیک، تاثیر بیشتری نسبت به تغییر در سرمایه­ گذاری در حکمرانی الکترونیک به منظور بهبود وضعیت حکمرانی خوب، خواهد داشت. در این راستا حکمرانی هوش مصنوعی به عنوان حکمرانی که در سطح بالاتری از حکمرانی الکترورنیک مطرح می­شود و جنبه­های متمایزی نسبت به این حکمرانی دارد، باید مورد توجه مسئولین آموزش­وپرورش قرار گیرد، همچنین باید درنظر داشت، ذینفعانی که نظام­های مبتنی بر هوش مصنوعی را توسعه و استقرار می‌دهند(مانند توسعه هوش مصنوعی در آموزش ­وپرورش) باید دانش خود را در مورد ارزش‌های محافظت­ شده توسط حقوق و قوانین و نحوه اعمال این حقوق در اقدامات خود افزایش دهند(Smuha,2021) و دستیابی به راهکارهایی برای رویارویی با مسائل اخلاقی در نحوه استفاده از هوش مصنوعی، علیرغم چالش­های بسیار زیاد آن، باید هدف دائمی پژوهش­های علمی باشد و قوانین و مقررات مرتبط با هوش مصنوعی در این مسیر به درستی مورد توجه قرار گیرد(Carter, 2020).

فجلد و همکاران ( Fjeld et al,2020) در مطالعه خود نشان دادند که گسترش سریع هوش مصنوعی باعث تاثیر بر اصول و چهارچوب‌های اخلاقی و مبتنی بر حقوق بشر شده که برای هدایت توسعه و استفاده از این فناوری‌ها باید مورد توجه قرار گیرد. همچنین هوش مصنوعی با ارائه بینش­ها و توصیه ­های مبتنی بر داده­ها، می­تواند نقش مهمّی در سیاستگذاری آموزشی(وپرورشی) داشته باشد و می‌تواند مقادیر زیادی از داده‌های آموزشی را برای شناسایی الگوها و روندها؛ مورد تجزیه­وتحلیل قرار داده و موجبات اتخاذ تصمیم‌گیری‌ها، خط‌مشی­گذاری­ها و تخصیص منابعِ مناسب شود. به عنوان مثال، هوش مصنوعی می‌تواند برای شناسایی مناطقی که دانش‌آموزان در آن دچار مشکل(در یادگیری) هستند را شناسی قرار داده و با طراحی و اجرای مداخلاتی هدفمند و متناسبی را برای بهبود نتایج یادگیری را توصیه نماید(Mertanen et al., 2022).

رول و ویلی (Roll & Wylie, 2016) معتقدند در شرایط فعلی، آموزش و تدریس تغییرات اساسی را پیش رو خواهد داشت و معلمان نقش مربیان و در راستای آموزش مهارت­های مادام­العمر، تعامل، خارج شدن از منطقه عادی (معمولی) و تمرکز بر حل مسائل و مشکلات زندگی را به دانش­آموزان خود باید بر عهده گیرند. همچنین دانش­آموزان و معلمان به حمایت شخصی بیشتر و بهتری برای استفاده مناسب­تر هوش مصنوعی نیاز دارند. بنابراین، هوش مصنوعی به نیازهای فراگیران پاسخ می­دهد و به دانش­آموزان کمک می­کند تا با سرعت، خودشان یاد بگیرند.

با توجه به تحولات محیطی و تغییرات شگرف و سریع در تمام ساحت­ها و عرصه­های زندگی فردی و اجتماعی، به ویژه در حوزه فنّاوری­های ارتباطی و اطلاعاتی^[3]، نظام­های آموزشی، تغییر کارکرد داده­اند (Maniei et al, 2019) .از دیدگاه سابرامانیام و سوآتی (Subrahmanyam&Swathi, 2018) استفاده از هوش­مصنوعی در محاسبات مرتبط با پیش­بینی، می­تواند عادات دانش­آموزان را تحلیل کند و کارآمدترین برنامه مطالعه(ویادگیری) را برای آن­ها پیشنهاد کند. همچنین مزایای هوش مصنوعی در آموزش را به عنوان راهنمایی دانش­آموزان در تسلّط مطالب و محتواها؛ ­در صورت نیاز تکرار دروس و طراحی سریع یک برنامه یادگیری شخصی برای هر دانش­آموز در نظر می­گیرند. چراکه باید در نظر داشت توانایی­ها و سطوح فکری دانش­آموزان به اندازه کافی در یک کلاس درس متفاوت است و اغلب توجه فردی به هر دانش­آموز برای معلم بسیار دشوار است، به ویژه در شرایطی که بودجه آموزش­وپرورش محدود بوده و معلمان کافی برای این منظور وجود ندارد. این شکاف عمده توسط برنامه­ های مبتنی بر هوش مصنوعی با ارائه آموزش­های شخصی­ سازی شده پر می­شود و هر یادگیرنده را قادر می­سازد تا با توجه به سطح ذهنی و توانایی­های خود؛ به یادگیری مطالب مورد نظر خود اقدام کند(Mislevy, Gobert & Pedro,2020).

دولت­ها باید هنگاﻡ ﺍستفاﺩﻩ ﻭ نظاﺭﺕ بر هوﺵ مصنوعی، ﺭﻭیکرﺩی ﺍحتیاطی پیش بگیرند، تعاﺩلی ﺩﺭست میاﻥ ﺩﺭک فرصت­های ﺍﺭﺍئه شدﻩ توسط هوﺵ مصنوعی ﺍﺯ یک سو ﻭ ﺍطمیناﻥ ﺍﺯﺍینکه خطرﺍﺕ ﺁﻥ برﺍی ﺍنساﻥها ﻭ منافع ﺍنسانی تا حدﺍقل ممکن میﺭسد ﺍﺯ سوی ﺩیگر(Leslie et al., 2021). در حال حاضر هوش مصنوعی به عنوان یک فنآوری حیاتی در حکمرانی در دولت الکترونیک شناخته شده است (Alinejad & Khanbazi, 2023). در حکمرانی آموزشی به منظور افزایش احتمال اجرای موّفقیّت­آمیز اصلاحات آموزش­و­پروش، باید تمامی جنبه­های جمعیّتی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی که مشخصه نظام آموزشی است، مورد توجه و هماهنگی قرار گیرد و ظرفیت­های اساسی و اصلی آن مشخص شود. این شامل ثبات نهادی، ظرفیت سازمانی و مشروعیت دولت است (Berkovich & Bogler, 2019).

در دسامبر ۲۰۲۰ ، سکرتِاریای کمیتۀ ویژۀ هوش مصنوعی شورای اروپا گزارشی منتشر کرد با عنوان «به سوی نظارت بر سیستم­های هوش مصنوعی» که به تأثیر هوش مصنوعی بر حقوق بشر، دموکراسی و حاکمیت قانون پرداخته است و دستورالعمل­هایی در زمینۀ اخلاقیات هوش مصنوعی فراهم کرده است و هم ابزارهای قانونیِ الزام­آور را در سطح بین­المللی بررسی کرده است و هم چشم انداز ملی در زمینۀ نظارت بر سیستم های هوش مصنوعی را ارائه کرده است. مؤلفان این گزارش، هنگام تعریف هوش مصنوعی برای اهداف نظارتی، به این نکته توجه کردند که «یکی از عواملی که کار را در این زمینه پیچیده می­کند این است که تعاریف حقوقیِ هوش مصنوعی با تعاریف صرفا علمی تفاوت دارند، حال آن­که باید معیارهایی داشته باشند، معیارهایی همچون فراگیری، دقت، جامعیت، عملی بودن، ماندگاری و... برخی از این موارد به لحاظ قانونی الزام­آورند و برخی شیوه­های نظارتی خوبی به حساب می­آیند (Ben-Israel et al., 2020). در پیش­نویس این قانون آمده است که «استفاده ازهوش مصنوعی با ویژگی­های منحصر به فرد آن، همچون مبهم بودن، پیچیدگی، وابستگی به داده و همچنین رفتارخودمختار، بر بعضی قوانین بنیادین که در منشور حقوق بنیادین اتحادیۀ اروپا ذکر شده است اثر سوء خواهد گذاشت». آموزش­وپرورش، عرصه­ای حیاتی در جامعه به شمار می­آید، در زمینۀ کمینه­سازی خطرات تصمیمات مخاطره­آمیز مبتنی بر هوش مصنوعی به ویژه در رابطه با ارزشیابی افراد در مؤسسات آموزشی یا موسسات مرتبط با شغل که موارد حساس محسوب می­شوند باید مورد توجه ویژه قرار گیرد چراکه هرجا هوش مصنوعی مورد استفاده قرار می­گیرد باید غیرتبعیض­آمیز بودن، منصفانه بودن و فراگیر بودن آن مورد تاکید باشد. در بحث آموزش، این موضوع به این معنی است که شرایطی برای تمام دانش­آموزان فراهم شود که همه آن­ها بتوانند از به کارگیری فناوری­های نوین مانند هوش مصنوعی منتفع شوند و اگر این گونه تحقق نیابد، به معنی فراهم آوردن شرایطی اثر متیو« «ثروتمندها ثروتمندتر و فقرا فقیرتر می­شوند». به ویژه، با توجه به این­که فناوری­های آموزشی مبتنی بر هوش مصنوعی معمولاً فقط به صورت آنلاین در دسترس می­باشند، باید زیرساخت­های قوی اینترنت را به صورت گسترده در مناطق مختلف به خصوص در مناطق روستایی در دسترس قرار داد(Leslie et al., 2021) و این به معنی حکمرانی خوب در آموزش­وپرورش می­باشد. موضوع حکمرانی خوب در آموزش ­وپرورش باهدف دستیابی به توسعه انسانی پایدار مطرح شده که در آن بر حکمرانی مبتنی بر قانون، برقراری عدالت در آموزش، تخصیص منابع، پاسخگویی صریح، مدیریت مشارکتی، برنامه­ریزی غیرمتمرکز، ایجاد اعتماد و وفاق اجتماعی، توجه به زیرساخت­های فرهنگی و اجتماعی و سرمایه­گذاری آموزشی تأکید می­شود، که همه این­ها با حکمرانی خوب امکان تحقق می­یابد (Maniei et al, 2019). اگر نظام آموزش­وپرورش را سازمانی متشکل از بخش­ها و زیرنظام­های مختلف و متعدد در نظر گرفته شود، در این صورت حکمرانی در این­گونه سازمان­ها عبارت است از مجموعه­ای از ساختارها و سازوکارهایی که طی فرایندی نظام­مند و با توجه به زمینه و بافت سازمان و رویکرد سازمانی منتج از آن­ها، انتخاب شده و به منظور تأثیرگذاری مطلوب بر فرایندهای سازمانی و به ویژه فرایندهای دانشی در مسیر تحقق اهداف سازمان، به کار بسته می­شوند(Boghrati et al, 2019).

با بررسی انجام گرفته در این پژوهش، مشخص شد که تاکنون پژوهش­های متعددی در زمینه هوش مصنوعی و کارکردهای آن در حوزه آموزش­وپرورش انجام شده است و هر یک به جنبه­هایی از هوش مصنوعی و مدیریت آن پرداخته­اند، ولیکن پژوهشی جامع که به موضوع حکمرانی‌ هوش مصنوعی در آموزش ­وپرورش پرداخته شوه و جنبه­ها و سطوح مختلف آن را مورد بحث‌ و بررسی‌ قرار دهد یافت نشد و لذا پژوهش حاضر با هدف شناسایی مولفه­ های حکمرانی هوش مصنوعی در آموزش ­وپرورش انجام گرفت و سوال اصلی آن این است که: برای حکمرانی هوش مصنوعی در آموزش­ وپرورش چه عواملی را باید در نظر گرفت؟

روش ­شناسی پژوهش

پژوهش حاضر از لحاظ هدف کاربردی و از نظر نحوه گردآوری داده­ها از نوع کیفی است که با شیوه مرور سیستماتیک^[4] و با استفاده از روش فراترکیب^[5] انجام شده است. به این معنی که ابتدا برای گردآوری اطلاعات از روش اسنادی و تحلیل محتوا استفاده شده است. از این‌رو مبتنی‌ بر پرسش‌ها برای فراترکیب‌ از نمونه‌ مطالعـات کیفی‌ منتخب‌ در زمینه‌ حکمرانی هوش مصنوعی در آموزش­وپرورش استفاده شده است‌. نتیجه‌ نهایی‌ جستجوی نظامند در این خصوص تعداد 209 منبع علمی داخلی و خارجی بود که در خصوص حکمرانی‌ هوش مصنوعی در آموزش­وپرورش بود که با انجام مراحل مختلف غربالگری منابع بدست آمده تعداد ‌58 منبـع علمی(ایرانی و غیرایرانی) بـرای تجزیه­وتحلیـل‌ و فراترکیب‌ نهایی‌ مورد استفاده قرار گرفت. عـلاوه براین‌ برای استخراج مفاهیم‌ و حکمرانی‌ هوش مصنوعی در آموزش­وپرورش در این‌ پژوهش‌ از روش هفت‌ مرحلـه‌ای سندلوسکی‌ و باروسو(Sandelowski, M., Barroso, 2007a, 2007b) که‌ شامل مراحل:‌ تنظیم‌ پرسـش‌ پـژوهش؛‌ بررسـی‌ نظـام­منـد متون؛ جستجو و انتخاب منابع‌ مناسب؛ استخراج اطلاعـات منـابع مورد مطالعه‌؛ تجزیـه‌­و­تحلیـل‌ و ترکیـب‌ یافته‌ها؛ کنترل کیفیت؛ و در نهایت ارائه‌ یافته‌هاست‌، استفاده شد(شکل شماره 1)‌.

شکل 1. مراحل فراترکیب

مرحله‌ اول: تنظیم‌ پرسش اساسی‌ پژوهش‌: اولین گام در روش­ پژوهش فراترکیب، موضع­گیری فلسفی و تصور درباره موضوع اصلی روش فراترکیب است. در این مرحله، پژوهشگران پرسش پژوهشی خود را که می­توانند در برگیرنده ابعاد مختلفی مثل چه چیزی، چگونه، چه روشی و... باشد، طراحی ­کنند. در این‌ مرحله‌ از فراترکیب‌، پرسش‌های مبنایی‌ براساس اهداف پژوهش و پاسخگویی‌ به‌آن­ها و محدوده کار مشخص‌ شده، تا اینکه‌ محدودیت‌های احتمالی‌ که‌ زمینه‌ساز ابهام ­های احتمالی‌ در مراحل‌ بعدی پژوهش‌ است‌ برطرف شود. هدف کلی پژوهش حاضر "شناخت چهارچوب مفهومی(عوامل) حکمرانیِ هوش مصنوعی در آموزش­وپرورش" می­باشد و به این پرسش پاسخ خواهد داد که: "مهمترین عوامل حکمرانی هوش مصنوعی در حوزه آموزش­و­پرورش کدامند؟".

مرحله دوم: بررسـی‌ نظـام­منـد متون: در این پژوهش، از پایگاه­های معتبر علمی و با استفاده از کلیدواژه ­های مناسب فارسی و انگلیسی(به صورت انفرادی و ترکیبی)؛ حکمرانی، آموزش­وپرورش، هوش مصنوعی استفاده و منابع معتبر منتشر شده از سال 2000 تا 2023 میلادی و 1383 تا 1403 شمسی موجود در پایگاه­ های داخلی و خارجی جستجو شدند. واژه­های کلیدی مورد جست­وجو، در جدول شماره 1 ارائه شده است:

جدول شماره 1. واژه ­های کلیدی مورد جست وجو

در این‌ پژوهش‌ معیارهای‌ پذیرش و یا عدم پذیرش منابع مطابق‌ با جدول شماره 2 تعیین‌ شده است‌. همچنین‌ در همان بـدو جسـتجو، بـه‌ منظـور جلـوگیری‌ از دریافــت‌ منابع نــامرتبط،‌ از لحــاظ عنــوان‌، محقــق‌ عنــاوین‌ منابع فارســی‌ و انگلیســی‌ را در پایگاه­های‌ اطلاعاتی‌ به‌دقت‌ مطالعه‌ کـرده تـا از ورود مقـالات نـامرتبط‌ فـراوان بـرای‌ گـام بعـدی‌ جلوگیری‌ نماید.

جدول شماره ٢. معیارهای‌ پذیرش و عدم پذیرش مقالات

در نتیجه‌ جستجو و بررسی‌های‌ به‌ عمل‌ آمـده از منـابع‌ اشـاره شـده و بـا اسـتفاده از واژه­هـای‌ کلیدی‌ موردنظر و با در نظر گرفتن‌ معیارهای‌ پذیرش، در مجموع تعـداد 209 منبـع علمی قابل تحلیل‌ یافت شد و مورد بررسی قرار گرفت.

مرحله سوم: جستجو و انتخاب منابع‌ مناسب‌: در فرایند جستجو و انتخاب منابع مناسب، پارامترهای مختلفی مانند عنوان، چکیده، محتوا و جزئیات منابع در نظر گرفته شد و منابعی که با پرسش و هدف پژوهش تناسبی نداشتند، از مطالعه حذف شدند. در هر بازبینی‌ تعدادی‌ از منابع رد شدند و در نتیجه‌ در فرآیند فراترکیب‌ مورد بررسی‌ قرار نگرفتند.

در نهایت‌ تعداد مقالات باقی‌ مانده وارد گام بعدی‌ فراترکیب ‌شدند. جهت ارزیابی کیفیت، دو خبره با استفاده از چک‌لیست برنامه مهارت‌های ارزیابی انتقادی^[6]، مطالعات برگزیده­ای را از منظر روش‌شناسی و اعتبار یافته‌ها مورد واکاوی قرار دادند و کسب حداقل امتیاز 40 از 50 به عنوان معیار گزینش مقالات جهت تجزیه‌و‌تحلیل یافته‌های آن­ها، قرار گرفت. در مرحله سوم برای بررسی، تحلیل و دست­یابی به منابع نهایی از الگوریتم معرفی شده زیر استفاده شده است و در نهایت 58 منبع برای فراترکیب نهایی انتخاب و مورد تحلیل قرار گرفت(بر اساس شکل 2):

شکل 2. فرایند انتخاب منابع مورد نظر برای فراترکیب

همان­طور که در شکل بالا مشاهده می­شود در بررسی اولیه تعداد 209 منبع مرتبط با حمکرانی هوش مصنوعی در آموزش­وپرورش بدست آمد که در چند مرحله مورد غربالگری قرار گرفت و در نهایت 58 منبع مرتبط، برای یافتن مولفه­ های حکمرانی هوش مصنوعی در آموزش و پرورش، مورد تحلیل قرار گرفت.

مرحله‌ چهارم: استخراج اطلاعات‌ منابع: ‌در مرحله‌ چهارم، به‌ گردآوری اطلاعات منابع‌ انتخاب شده بر اساس مشخصات نام و نام خانوادگی‌ نویسنده، سال انتشار، نوع منبع‌، مؤلفه‌های مرتبط‌ با حکمرانیِ هوش مصنوعی در آموزش­وپرورش و مشخصات روش­ شناختی‌ (روش پژوهش‌، ابزار پژوهش‌ و جامعه‌ پژوهش‌) پرداخته‌ شد.

مرحله‌ پنجم‌: تجزیه‌ وتحلیل‌ و ترکیب‌ یافته‌ها: تجزیه‌و‌تحلیل یافته‌ها در پژوهش حاضر بر اساس تحلیل مضمون و توسط دو نفر از خبرگان صورت گرفت. تحلیل مضمون، یک روش تجزیه­وتحلیل منعطف و قوی است که می­تواند به توسعه بینش در خصوص پدیده‌های پیچیده کمک کند(Kiger & Varpio, 2020). در این نوع تحلیل، مضامین مشترک از طریق بررسی و واکاوی داده‌ها توسط محقق احصاء شده و موضوعات، ایده­ها و الگوهای معنایی که به طور مکرر مطرح می­شوند، شناسایی می‌شوند(Rosairo, 2023).

 مرحله ششم: کنترل کیفیت کدهای استخراج شده: با کمک ابزار برنامه مهارت‌های ارزیابی حیاتی، کیفیت منابع مورد مطالعه جهت فراترکیب توسط خبرگان ارزیابی شد. با توجه به امتیاز کسب­شده 40 از 50 برای منابع مورد مطالعه مشخص شد که منابع از کیفیت قابل قبولی برخودار می­باشند^[7]. به منظور سنجش پایایی با روش توافق درون موضوعی، ابتدا منابع انتخاب شده برای فراترکیب را به‌ همراه کدهای اولیه‌ استخراج شده در اختیار 2 نفر از متخصصان قرار گرفت تا آنها نیز به‌ استخراج مقوله‌های اصلی‌ و فرعی‌ از آن­ها اعلام نظر نمایند. در این مرحله هر دو متخصص، روی مفاهیم و مضامین اولیه و ثانوبه اتفاق نظر داشتند. بنابراین‌ می‌توان کدهای استخراج شده از پایایی‌ مطلوبی‌ برخوردار بوده است‌.

مرحله‌ هفتم‌: ارائه‌ یافته‌ها: در این‌ مرحله‌ با استفاده از کدهای استخراج شده از مراحل‌ قبلی‌ به‌ ارائه‌ یافته‌ها در قالب‌ مفاهیم‌ پرداخته‌ شد، در ادامه‌ کدهای تکراری حذف و بقیه‌ کدها در زیر یک‌ مفهوم مشابه‌ دسته‌بندی شدند، سپس‌ مفاهیم‌ نیز در مقوله‌های کلی‌تر قرار گرفتند. به‌ طورکلی 55 مضمون اولیه از منابع‌ مورد مطالعه‌ استخراج شد که‌ این‌ کدها در 18 مضمون ثانویه و 4 مضمون‌ اصلی‌ قرار گرفتند که‌ اطلاعات آن­ها در جدول شماره3 آمده است‌.

یافته ­های پژوهش

جدول شماره3.مفاهیم و مضامین اولیه و ثانویه و کدهای مربوطه‌

بر این اساس می­توان عنوان کرد که برای تبیین عوامل مورد تاکید در حکمرانی هوش مصنوعی در آموزش ­وپرورش باید به 4 مضمون سازمان­دهنده (اصلی)؛ 18 مضمون اولیه و 55 مفهوم توجه کرد. در این طبقه­بندی مضامین سازمان­دهنده شامل: بعد خرد، بعد میانی، بعد کلان و در نهایت بعد فراکلان باید در نظر گرفته شده است. منظور از عوامل یا جنبه­های خرد، جنبه­های فردی که باید در حکمرانی هوش مصنوعی در آموزش ­وپرورش از اهمیت برخوردار است و به آن­ها توجه کرد می­باشد. در این بعد از ابعاد 4 گانه حکمرانی هوش مصنوعی در آموزش و پرورش؛ تاکید بر ویژگی­هایی فردی است که هم باید تقویت شود و هم باید برای ارتقای آن برنامه­ ریزی کرد می­باشد. همچنین منظور از عوامل یا جنبه ­های میانی به مواردی می­پردازد که جنبه سازمانی داشته و بر عناصر مرتبط با سازمان آموزش و پرورش تاکید دارد. در این بعد از حکمرانی هوش مصنوعی بر جنبه ­های تعالی سازمانی و تعالی منابع سازمانی تاکید می­شود. منظور از عوامل کلان، عواملی هستند که حکمرانی را در سطح نظام (نظام آموزش ­وپرورش) مورد توجه قرار می­دهد و ویژگی­های حوزه نظام آموزش و پرورش را مطرح می­نماید. در نهایت منظور از عوامل فراکلان، عواملی است که در سطح اجتماع برای حکمرانی هوش مصنوعی در آموزش­وپرورش از اهمیت و ضرورت برخوردار است. این عوامل در راستای تاثیر و تاثر هوش مصنوعی در سطح اجتماع مطرح می­شود

در جدول زیر(جدول شماره 4) فراوانی هریک از مضامین اولیه؛ سازمان­دهنده و فراگیر ارائه شده است:

جدول شماره4. فراوانی مفاهیم و مضامین

بر اساس یافته ­های بدست آمده در فراترکیب؛ می­توان اذعان داشت که در عوامل خرد (سطح فردی) باید به مضامینی چون: اخلاق؛ آموزش و یادگیری؛ مسئولیت پذیری و پاسخگویی؛ مشارکت و ارتباطات توجه کرد. در سطح عوامل میانی (سطح سازمانی) نیز باید مضامینی چون: مدیریت دانش؛ مدیریت منابع انسانی؛ مدیریت و تعالی منابع مورد توجه قرار گیرد. در مورد عوامل کلان (سطح نظام) هم باید مضامینی مانند: انسجام و یکپارچگی؛ تمرکززدایی؛ انعطاف­پذیری؛ کارایی و اثربخشی؛ عدالت آموزشی؛ شفافیت نظر گرفته شود. در مورد عوامل فراکلان (سطح اجتماع) نیز باید مضامینی چون: قوانین و مقررات؛ وفاق و همدلی؛ مهارت­های زندگی؛ توجه به رفاهیات و ثبات را مد نظر قرار داد.

شکل3. مولفه ­های حکمرانی هوش مصنوعی در آموزش و پرورش

بحث ­و نتیجه گیری

درحالی­که هوش مصنوعی این ظرفیت را دارد که راه و روش طی مسیر را متحول کند، خطرات و چالش‌های مهمّی نیز وجود دارد که باید مورد توجه قرار گیرد. لذا ضروری است که  سیاست­ها و چهارچوب­های شفافی برای مواجهه با این پدیده نوظهور ایجاد شود تا استفاده از هوش مصنوعی در آموزش (و پرورش) را بر اساس یک سیاستگذاری واحد و منسحم برنامه؛ طراحی؛ اجرا و ارزیابی کند. مطالعه ادبیات نظری و تجربی جایگاه حکمرانی هوش مصنوعی در آموزش  از طریق مطالعه 58 سند و منبع علمی معتبر منتشر شده در پایگاه­های اطلاعاتی ملی و بین­المللی تلاش‌های قابل توجهی را برای شناسایی و مقیاس‌بندی مولفه­های الگویی برای تنظیم­گری (در جهت حکمرانی) هوش مصنوعی بر اساس مولفه­های مختلف را نشان داد. علی‌رغم تمام تلاش‌هایی که برای تنظیم­گری و حکمرانی هوش مصنوعی در آموزش انجام می‌شود، هنوز یک شکاف آشکار بین اصول مبنایی و یک الگوی عملکردی در این زمینه به چشم می­خورد که بتواند همه حوزه‌های دانشی را که برای مقابله با پیچیدگی‌های مورد نیاز هوش مصنوعی ضروری است را دربرگیرد.

بررسی ادبیات پژوهش نشان می­دهد که با توجه به پژوهش­هایی که در زمینۀ موضوع هوش مصنوعی و حکمرانی در آموزش انجام گرفته، بیشتر پژوهش­ها در این حوزه بدون در نظر گرفتن ابعاد حکمرانی هوش مصنوعی، بر حکمرانی خوب در آموزش و حفظ و سازماندهی آن تاکید داشته­اند. بر این اساس یافته­های منتج از فراترکیب یافته­های بدست آمده، نشان داد، مناسب­ترین مولفه­ها برای استقرار حکمرانی هوش مصنوعی در آموزش در 4 حوزه یا ساحت: خرد، میانی؛ کلان و فراکلان قابل تبیین است.

یقیناً حکمرانی مناسب در آموزش و پرورش، نقش مهمی در به حداکثر رساندن مزایا و به حداقل رساندن خطرات مرتبط با فنّاوری­های نوظهور مانند هوش مصنوعی در بخش آموزش دارد. بر اساس یافته­های حاصله از مطالعه فراترکیب برای حکمرانی هوش مصنوعی در آموزش باید به جنب­­های خرد؛ میانی؛ کلان و فراکلان توجه کرد و هر یک از این ساخت­ها توسط محققانی مورد تاکید قرار گرفته است.

در عامل خرد (ساحت فردی) به مولفه­هایی چون: اخلاق که مورد تاکید محققانی چون: ( Holmes, 2019؛Baker, 2021 و...)؛ آموزش و یادگیری که در پژوهش های افرادی چون: (Frąckiewiczin ,2023؛Grosz Stone,2018)؛ مسئولیت­پذیری و پاسخگویی که در یافته­های پژوهشگرانی چون: (Holmes et al, 2019؛ Fjeld et al,2020؛ Carter,2020 و...)؛ مشارکت­ و ارتباطات که مورد توجه متخصصانی چون: (Taddeo & Floridi,2018؛ Carter,2020؛  Boghrati, 2019 و...) می­باشد باید توجه شود چرا که با این مطالعات در یک راستا می­باشد. در حوزه میانی (ساحت سازمانی) به مولفه­هایی چون: مدیریت دانش(Pemsel et al,2016؛  Fjeld et al,2020و...)؛ مدیریت منابع انسانی(Subrahmanyam,& Swathi,2018؛Herold,2018؛Mislevy et al,2020 و...)؛ مدیریت و تعالی منابع(Unesco,2019؛Carter,2020؛  Lewis & Gelander,2009و...) پرداخته می­شود و با مطالعات فوق­الذکر مطابقت و همسویی دارد. در حوزه کلان (ساحت نظام) به مولفه­هایی چون: انسجام و یکپارچگی (Pemsel et al.,2016؛ Srivastava,2009 و...)؛ تمرکززدایی(Holmes et al., 2019؛ Carter,2020؛ Baker, 2021 و...)؛ انعطاف­پذیری (Holmes et al, 2019؛Carter, 2020؛  Fjeld et al, 2020و...)؛ کارایی و اثربخشی(khanna,2017؛ Heinrich,2015؛Lewis  & Gelander, 2009 و...)؛ عدالت آموزشی (Unesco,2019؛ Fjeld et al,2020؛ Holmes et al, 2019؛ Baker, 2021 و...)؛ شفافیّت (Hallak, 2006؛ Holmes et al., 2019؛ Mossalam & Arafa,2017 و...) اشاره می­شود که با پژوهش­های فوق الذکر مطابقت دارد. در حوزه فراکلان (ساحت اجتماع) به مولفه­هایی چون: قوانین و مقررات(Taddeo & Floridi, 2018 ؛ Carter,2020 ؛Pemsel et al, 2016)؛ وفاق و همدلی (Holmes et al, 2019؛Carter, 2020؛  Fjeld et al, 2020و...)؛ مهارت­های زندگی(Holmes et al, 2019؛ Baker, 2021 و...)؛  توجه به رفاهیات(Lewis & Gelander, 2009؛         Pemsel et al., 2016  و...) توجه شده و با پژوهش­های مشخص شده مطابقت دارد.

همان طور که مشاهده می شود برای حکمرانی (مناسب) هوش مصنوعی در آموزش و پرورش به یک دیدگاه همه جانبه (به تعبیری 360 درجه) که از جزیی­ترین (ساحت فرد) موارد تا کلان ترین موارد (ساحت اجتماع) مد نظر قرار گیرد تا بتوان به نتایج مناسبی دست یافت و حکمرانی مناسبی در حوزه آموزش از جهت هوش مصنوعی (و یا سایر فنّاوری­های نوظهور) را طراحی و پیاده سازی نمود.

پیشنهادات

در راستای یافته ­های بدست آمده از پژوهش به برنامه­ریزان؛ سیاستگذاران و مدیران ارشد(عالی) حوزه آموزش (به ویژه آموزش و پرورش) کشور پیشنهادات می­شود در زمینه هوش مصنوعی به مناسبات خرد(ساحت فردی) و تعیین نقش حکمرانی در تنظیم­گری این زمینه عنایت لازم صورت پذیرد و به ویژه به موضوع اساسی اخلاق در هوش مصنوعی و همچنین مسئولیت­پذیری و پاسخگویی از طریق تدوین و تصویب قوانین و آیین­نامه­های مربوطه توجه شود؛ در مناسبات میانی(ساحت سازمانی) نیز با پرداختن به حوزه بسیار اساسی سرمایه انسانی و تلاش در جهت توانمندسازی آنان در بکارگیری از هوش مصنوعی در راستای تحقق اهداف سازمانی تلاش شود؛ در مناسبات کلان(ساحت نظام) نیز از طریق تقویت انسجام و یکپارچگی و با تاکید بر تمرکززدایی، کارایی و اثربخشی به عدالت آموزشی دست یابد و در نهایت در مناسبات فراکلان(ساحت اجتماع) به جنبه­های حقوقی و قانونی برای ایجاد وفاق و همدلی و در راستای ارتقای رفاه و مهارت­های زندگی توجه لازم را مبذول داشت و به سیاستگذاری در این موارد اقدام نمایند.

[1] .Artificial Intelligence (AI)

[2] .AIED

[3] ICT

[4] .Systematic review 

[5] .Metasynthesis

[6] .CASP

[7] ابزار کسپ یک چک لیست تعیین کیفیت منابع جستجو شده در پژوهش­های مروری (مرور سیستماتیک) می­باشد که دارای 10 آیتم برای تعیین کیفیت منابع می­باشد که هر کدام از 1 تا 5 نمره گذاری شده است و حداکثر نمره 50 و حداقل آن 10 می­باشد. در این پژوهش مبنی انتخاب منابع جهت فراترکیب 80 درصد نمره کلی(50) می باشد که میزان 40 می­باشد

[8] منظور از "م" منبع یافت شده و شماره منبعی است که در فراترکیب مورد تحلیل نهایی(58 منبع) قرار گرفته است