نوع مقاله : مقاله پژوهشی
مقدمه
مهارتهای زندگی به مهارتهایی گفته میشود که به ارتقای بهداشت روانی افراد جامعه، غنای روابط انسانی، افزایش سلامت و رفتارهای سلامتی در سطح جامعه منجر میگردند و فرد را قادر میسازند تا به طور مؤثر با مقتضیات و کشمکشهای زندگی روبه رو شود. یادگیری این مهارتها برای همه افراد جامعه ضروری است، اما در سنین نوجوانی و جوانی اهمیت ویژه ای دارد. همزمان با رشد جسمانی و روانی، انتظار جامعه و خانواده نیز از فرد نوجوان و جوان افزایش مییابد؛ به طوریکه آنها میپذیرند به سبب زندگی اجتماعی، بخشی از تمایلات خود را محدود کنند و در چارچوب هنجارهای اجتماعی و گروهی قرار گیرند. (فضلعلی زاده و معصومی فرد، 1399) در این راستا نوجوانان و جوانانی که شیوه های صحیح رفتاری را فرا نگرفته باشند و مهارتهای لازم را در جهت تطبیق خود با خانواده و جامعه نیاموخته باشند، با آسیبهای جدی و متعدی روبه رو خواهند شد. از اینرو قابل ذکر است که به زعم یزدخواستی و همکاران (1400) آموزش مهارتهای زندگی، بخش مهمی از برنامه درسی اکثر نظامهای آموزشی دنیا را تشکیل میدهد.
اهمیت مهارت های زندگی برای مواجهه با مسائل و مشکلات زندگی روزمره و تأثیر آن بر بهبود زندگی فردی و اجتماعی و افزایش توانمندی افراد، سبب شده است تا این موضوع در برنامه های درسی مدارس در اکثر نظامهای آموزشی مورد توجه قرار گیرد. مهارت های زندگی اساساً یک مبنای رشدی اساسی را از خانوادگی، تحصیلی، اجتماعی و شغلی نیازمند به مهارت و کارایی در مهارت های زندگی دارد. (گینتر، 1999) (منطق و قلتاش، 1399)
در کشور ما آموزش مهارتهای زندگی در مقطع ابتدایی با تالیف کتب کار دانش آموز و راهنمای معلم ارائه شده است؛ که در ابتدا این درس جزو برنامه ی کلاسی بوده سپس تدریس آن به ساعات پرورشی محول شده است. آموزش مهارت های زندگی، معلم و شاگرد را در فرایندی پویای یادگیری شرکت می دهد. در این یادگیری، از شیوه های متفاوتی مثل فعالیت در گروه های کوچک یا گروه های دوتایی، بارش فکری، ایفای نقش، بازی، و بحث و مناظره استفاده می شود (فروزش، 1394)، (جهانی، 1398). با این وجود، علیرغم ایجاد تغییرات عمیق فرهنگی در شیوه زندگی، بسیاری از دانش آموزان در رویارویی با مسایل زندگی فاقد مهارت ها و توانایی های لازم و اساسی اند و آموزش های سنتی و مرسوم در قالب یادگیری های درون مدرسه ای نتوانسته اند آن ها را در حل مسایل زندگی یاری کند. همین موضوع آنان را در مواجهه با مسائل و مشکلات زندگی روزمره و مقتضیات آن در حال و آینده آسیب پذیر نموده است. علاوه بر این، عدم آگاهی از مهارت های زندگی زمینه ساز بسیاری از آسیب های اجتماعی خواهد بود. از اینرو، بررسی مهارت های زندگی دانش آموزان بعنوان آینده سازان جامعه امری ضروری است. با توجه به اینکه دانش آموزان نیز همانند سایر افراد جامعه در معرض و تحت تاثیر آسیب های اجتماعی ناشی از عدم آگاهی از مهارت های زندگی قرار دارند، لذا آموزش مهارت های زندگی در سطح آموزش و پرورش برای کسب دانش در زمینه مهارت های زندگی موجب ایجاد نگرش و ارزش های مثبت در فرد می شود؛ و این نگرش منجر به رفتارهای مثبت شده و در نتیجه مانع بروز مشکل و ارتقای بهداشت روانی جامعه می شود. علاوه بر این از آنجا که ماهیت و تعریف مهارت های زندگی در کشورها و فرهنگهای گوناگون متفاوت است، بررسی و ارائه مدل مهارت های زندگی بومی و جامع مبتنی بر استاندارهای جهانی و با در نظر گرفتن ویژگی های کشور ضروری به نظر می رسد. تحقیقات انجام شده داخل کشور در این زمینه معمولاً بر اساس مدل مهارتهای دهگانه مهارتهای زندگی سازمان بهداشت جهانی بوده و بررسی آن بر اساس مدل H4 مغفول مانده است، در ایالات متحده H4 سازمانی مربوط به امور جوانان است که بنیاد ملی غذا و کشاورزی و وزارت کشاورزی ایالات متحده (USDA) آن را اداره میکنند، و رسالت آن «به کارگیری جوانان به منظور رسیدن به نهایت استعداد آنان و همچنین پیشبرد حوزه توسعه جوانان است.» نام H4 نمایانگر چهار حوزه توسعه فردی (سر، قلب، دست، سلامت) مورد توجه این سازمان است. (اسدی و همکاران، 1390). از اینرو، در این پژوهش سعی بر آن است که با ارائه مدل اجرایی آموزش مهارت های زندگی دانش آموزان ابتدایی بر اساس مدل 4H توانایی های روانی-اجتماعی کودکان را افزایش داد، و با تجهیز کودکان به این مهارت ها، آنها بتوانند با تقاضا و کشمکش های زندگی روزانه به طور سازگارانه کنار بیایند. این مهارت ها و توانایی ها فرد را قادر می سازد تا در رابطه با سایر انسان ها، جامعه، فرهنگ و محیط خود، مثبت و سازگارانه عمل کند و سلامت روانی خود را تأمین نماید.
آموزش مهارتهای زندگی از ضرورتهای اساسی در امر آموزش بهداشت است تا عوامل اجتماعی مانند عزت نفس، خود پنداره، شبکه های حمایت اجتماعی و اسـترس مؤثر بر رفتار کودکان، نوجوانان مورد توجه قرار گیرند. برنامه مهارتهای زندگی بر این اصل استوار است که کودکان و نوجوانان و جوانان حق دارند توانمند شوند و نیاز دارند که بتوانند از خودشان و علایق شان در برابر موقعیتهای سخت زندگی دفاع کنند. (خنیفر و همکاران، 1400). مهارت های زندگی متعدد و متنوع هستند و یک برنامه جامع آموزش مهارت های زندگی نیز نگرشی سیستمی دارد و تنها یک مهارت مورد توجه قرار نمی گیرد، از طرف دیگر تجارب کشورهای مختلف متفاوت بوده است؛ بنابراین ارائه الگوی اجرایی و بومی بر اساس ویژگی های فردی، فرهنگی و محلی ضرورت دارد و از آنجا که، به نظر میرسد مدل برای آموزش مهارتهای زندگی با ویژگی های فراگیران مقطع ابتدایی سازگاری دارد و در عین حال، مطالعات زیادی روی این مسئله و با در نظر گرفتن کلیه عوامل تاثیرگذار بر آن در ایران انجام نشده است؛ از اینرو، همواره این سوال مطرح می شود که ابعاد مهارتهای زندگی دانش آموزان ابتدایی کدامند؟ مطالعه حاضر با ارائه الگویی برای زندگی اسلامی بر پایه آموزش مهارتهای زندگی به دانش آموزان ابتدایی مبتنی بر مدل 4H و دیدگاه حضرت زهرا (س) در نمونه ایرانی اجرا خواهد شد.
پیشینه تحقیق:
در خصوص پیشینه تجربی پژوهش، محققین منابع مرتبط با موضوع را مورد بررسی قرار دادند و به دلیل این که در ایران و خارج از ایران تحقیقی با عنوان ارائه الگوی اجرایی آموزش مهارتهای زندگی به دانش آموزان ابتدایی مبتنی بر مدل 4H و دیدگاه حضرت زهرا (س) تاکنون انجام نشده و معدود تحقیقات انجام شده در حوزه مهارتهای زندگی بیشتر با رویکرد مهارتهای دهگانه زندگی بوده و همچنین هرکدام از این تحقیقات به بررسی تأثیرات یک مؤلفه خاص و یا کلیه مولفه های مهارت زندگی بر یک یا چند متغیر پرداخته اند، لذا محققین بر آن شدند در این بخش علاوه بر استفاده از تحقیقاتی که کم و بیش به موضوع نقش مهارتهای زندگی پرداخته اند، به سایر پژوهش هایی که به بررسی مؤلفه های مؤثر بر مولفه های مهارت زندگی پرداخته اند نیز اشاره نمایند.
یوسفی (1396) نشان داد که از نظر معلمان علاقمندی دانش آموزان به یادگیری مهارت حل مساله و بررسی راه حل های گوناگون و انتخاب بهترین راه حل، ارزیابی راه حل های انتخاب شده و مشارکت گروهی و تعامل در حل مساله درحد قابل قبول است اما دانش آموزان درشناخت مساله، مهارت جمع آوری اطلاعات، توانایی تولید و خلق راه حل های مختلف و توانایی به اجرا درآوردن راه حل های مسئله هنوز نیاز به آموزش و برنامه دقیق تری دارند بطور کلی نتایج این پژوهش نشان داد که از نظر معلمان میزان موفقیت برنامه آموزش آداب و مهارتهای زندگی اسلامی (طرح کرامت) برکسب توانایی مهارت حل مساله دانش آموزان نیازمند رشد و بالندگی بیشتری می باشد.
اعظمی و همکاران (1395) در پژوهشی به بررسی تاثیر آموزش مهارتهای زندگی در افزایش خلاقیت کودکان دبستان پرداختند. 6 نفر از دانش آموزان دوره ابتدایی دبستان های استان زنجان به صورت تصادفی خوشه ای چند مرحله ای و تصادفی به عنوان نمونه انتخاب و در دو گروه آزمایش و کنترل قرار گرفتند. ابتدا آزمون تفکر خلاق تورنس در هر دو گروه اجرا شد و سپس مهارت های زندگی در مدت 20 جلسه (40 ساعت) به گروه آزمایش آموزش داده شد. پس از پایان جلسات آموزشی و سه ماه بعد در هر دو گروه، آزمون تفکر خلاقیت تورنس دوباره اجرا گردید. تجزیه و تحلیل دادههای بدست آمده با روشهای t مستقل و وابسته وتحلیل واریانس و آزمون تعقیبی «شفه» جهت مقایسه گروهها انجام شد. تفکر واگرا از کلاس سوم به چهارم و همچنین از کلاس سوم به پنجم، دارای تفاوت معناداری بود ولی بین نمرات تفکر خلاق کودکان کلاس سوم و پنجم تفاوت معناداری (01/0<P ) مشاهده نشد.می توان نتیجه گرفت، با آموزش مهارتهای زندگی میتوان خلاقیت کودکان دبستانی را افزایش داد.
افلاکی فر (1395) در پژوهشی نشان داد که آموزش مهارتهای زندگی تاثیر معناداری بر خود کار آمدی و افزایش شادکامی دانش آموزان داشته است و با آموزش مهارت های زندگی، فرد قادر خواهد بود ضمن آگاهی از خود و توانایی هایش، موقعیت های استرس زا را شناخته و کنترل نماید و در نتیجه با احساس رضایت بیش تری که از خود و محیط اطراف خویش به وی دست می دهد، احساس شادکامی بیشتری نماید.
رضاپور میرصالح (1395) نشان داد که آموزش مهارت های زندگی در افزایش کیفیت زندگی شرکت کنندگان گروه آزمایش تاثیر معنی داری دارد. این تاثیر در هر چهار زیر مقیاس این متغیر نیز معنی دار بود. یافته ها در این پژوهش نشان داد برای ارتقای کیفیت زندگی زنان بی سرپرست میتوان از آموزش مهارت های زندگی استفاده کرد.
ماس[1] (2004) در پژوهشی به بررسی تاثیر شرکت طولانی مدت در برنامه مهارت های زندگی 4H بر توسعه مهارتهای زندگی پرداخت. در این پژوهش از مدل 4H و تئوری انتقال یادگیری استفاده شد. نمونه پژوهش شامل مرکز 4H اوکلاهما بود که از سال 1969 در برنامه های 4H ایالتی از جمله کنگره ملی 4H، کنفرانس ملی 4H، کلوب 4H اوکلاهما مشارکت داشته است. پرسشنامه پژوهش شامل ابعاد 4H، شرایط ورود به برنامه های 4H، سایر سازمان های توسعه مهارتهای زندگی نوجوانان و اطلاعات جمعیت شناختی است. یافته های پژوهش حاکی از آن است که ابعاد 4H بیشترین تاثیر را در برنامه های مهارت های زندگی اوکلاهما داشته اند.
سئوالات پژوهش:
1- ابعاد، مولفه ها، خرد مولفه ها و شاخص های الگوی زندگی اسلامی بر پایه آموزش مهارتهای زندگی به دانش آموزان ابتدایی مبتنی بر مدل 4H و دیدگاه حضرت زهرا (س) کدامند؟
2- الگوی زندگی اسلامی بر پایه آموزش مهارتهای زندگی به دانش آموزان ابتدایی مبتنی بر مدل 4H و دیدگاه حضرت زهرا (س)، چگونه است؟
روش شناسی:
پژوهش از نظر اهداف کاربردی و از نظر دادهها از نوع آمیخته متوالی تبدیلی (کیفی وکمی) و از نظر نوع مطالعه و ماهیت پژوهش در بعد کیفی مرور سیستماتیک و جستجوی اکتشافی و از بعد کمی پیمایشی مقطعی میباشد که طی سه مرحله انجام شده است: در مرحله اول یا مرحله شناخت و تبیین طرح تحقیق، تهیه طرح تحقیق، مطالعه مقدماتی مبانی نظری مرتبط با تحقیق و مفاهیم و مقوله های که میتوانند با مدل 4H در سطح شهرستان رفسنجان مرتبط شود مورد بررسی قرار گرفت. همچنین ادبیات پژوهشی داخلی و خارجی مورد بررسی قرار گرفت. در مرحله دوم یعنی مرحله شناسایی مؤلفه ها و طراحی الگو (تحقیق کیفی) با توجه به یافته های مرحله اول تحقیق در ابتدای امر سوالات مصاحبه تدوین شد و سپس مصاحبههای عمیق با خبرگان و صاحب نظران حوزه مهارت های زندگی صورت پذیرفت. انتخاب نمونه ها در این بخش تا مرحله اشباع نظری پیش رفت. در ادامه تحلیل دادههای کیفی به روش کدگذاری باز و محوری انجام و در پایان این مرحله الگوی تحقیق استخراج و تدوین گردید.
روش های گردآوری اطلاعات
در بخش کیفی از هر دو روش کتابخانه ای و میدانی برای گردآوری داده ها استفاده شد. در گام اول ابتدا به منظور آشنایی مفاهیم پایه و مبانی نظری کلیه تئوری ها، الگوها، مدل ها و یافته های ملی و جهانی درخصوص مدل مورد مطالعه و بررسی دقیق قرار گرفت. در این راستا با مطالعه اسناد و مدارک، شامل کتب مقالات، رساله ها، پایگاه های اطلاعاتی مبانی نظری و پیشینه پژوهش بدست آمد و در نهایت به کسب گزاره های مفهومی به تعداد 135 مورد برای پرسشنامه مدل بدست آمد. در گام دوم به منظور گردآوری دادهها، از روش میدانی استفاده شد. به مدد کدگذاری باز شاخصهای ابزار به وسیله پژوهشگر احصا شد. در گام سوم به مدد کدگذاری محوری شاخص های احصا شده به وسیله پژوهشگر مقوله بندی شد. در گام چهارم شاخصهای مقوله بندی شده مدل در قالب یک فرم مصاحبه نیمه ساختار یافته برای 30 نفر خبره ارسال گردید. در گام پنجم این روند به مدد فن دلفی تا اشباع نظری خبرگان ادامه یافت و درمجموع در پایان فن دلفی 4 بعد و 15مولفه و 104شاخص در مورد مدل مورد تایید خبرگان قرار گرفت. در گام ششم، ابعاد، مؤلفهها و شاخصها و اولویت آنها در قالب یک الگو ترسیم و به مدد نقطه نظرات خبرگان الگوی آموزش مهارت ها زندگی اعتبار یابی نظری گردید.
در بخش کمی برای گردآوری داده ها از روش میدانی استفاده شد. ابزارهای مورد استفاده در این مرحله پرسشنامه های محقق ساخته بود که طی مرحله کیفی بدست آمده بودند. این پرسشنامه ها شامل 4 بعد اصلی و 15 بعد خرد برای پرسشنامه مهارت های زندگی طبق جدول شماره 1 به شرح ذیل میباشد:
جدول 1: ابعاد و مولفه های پرسشنامه مهارت های زندگی
|
ابعاد اصلی |
مولفه ها |
شماره سوالات |
|
مهارت های ذهنی |
تصمیم گیری |
4-1 |
|
تفکر خلاق |
10-5 |
|
|
تفکر انتقادی |
16-11 |
|
|
هدف گذاری |
21-17 |
|
|
حل مساله |
26-22 |
|
|
خودآگاهی |
31-27 |
|
|
مدیریت |
37-32 |
|
|
مهارت های عاطفی |
ارتباطات |
44-38 |
|
همکاری |
51-45 |
|
|
مهارتهای اجتماعی |
مهارت های قابل عرضه |
57-52 |
|
خودمسئولیتی |
66-58 |
|
|
اخلاق کاری |
72-67 |
|
|
مهارت های سلامت |
عزت نفس |
76-73 |
|
توجه به دیگران |
83-77 |
|
|
مهارت زندگی سالم |
91-84 |
یافته های پژوهش
سوال اول پژوهش: ابعاد، مولفه ها، خرد مولفه ها و شاخص های الگوی زندگی اسلامی بر پایه آموزش مهارتهای زندگی به دانش آموزان ابتدایی مبتنی بر مدل 4H و دیدگاه حضرت زهرا (س) کدامند؟
به منظور پاسخگویی به این سوال از روش مرور سیستماتیک استفاده شد و منابع موجود در این زمینه مورد بررسی قرار گرفت و داده های اولیه بدست آمده از این منابع به کمک روش کدگذاری باز و محوری مورد تحلیل قرار گرفت. در این مرحله از پژوهش، مفاهیم و نکات کلیدی بدست آمده از دو فرایند مطالعه ادبیات نظری و پیشینه پژوهش فهرست شدند. ابتدا مفاهیم و نکات کلیدی بدست آمده در خصوص مدل در ارتباط با عناصر اصلی آموزش مهارت های زندگی در داخل و خارج از کشور بررسی و فهرست شدند. عبارات، مفاهیم و گویه های مستخرج شده از پژوهش ها، با انجام تحلیلهای دقیق، یکسانسازی (انتخاب واژگان صحیحتر، حذف مفاهیم مشترک) شد. در این مرحله 135 گویه بدست آمد. گویه های بدست آمده در قالب یک چک لیست در اختیار خبرگان قرار گرفت که بر طبق نظر خبرگان بعضی از سوالات حذف و یا اصلاح و 109 گویه احصا گردید و پس از طی روش کدگذاری و مقولهبندی، پرسشنامهای بر حسب الگوی بدست آمده طراحی شد و به منظور نهایی سازی الگوی مفهومی تحقیق و تعیین ابعاد، مولفهها، شاخصها و مفاهیم الگوی آموزش مهارت های زندگی در سطح شهرستان رفسنجان با استفاده از روش دلفی مورد اعتبارسنجی قرار گرفت. شرکت کنندگان در روش دلفی شامل 30 نفر از خبرگان بودند. این اعضاء شامل 30 نفر از اعضای هیات علمی دانشگاه ها بودند که در زمینه مهارت های زندگی اطلاعات داشتند. این پرسشنامه بصورت اینترنتی اجرا گردید و از آنها خواسته شد در صورت نیاز سوال اصلاح و یا سوال های دیگری اضافه شود. در مرحله اول 21 گویه حذف و اصلاح شد. پژوهشگر در این مرحله اصلاحات لازم مطابق نظر اعضای گروه اعمال نمود و مجدداً به اعضاء ارائه شد. در این مرحله از آنها خواسته شد ضمن اظهار نظر در خصوص تغییرات و اصلاحات انجام شده، هر گویه در چهار بعد مربوط بودن، سادگی، واضح بودن و ضروری بودن بر روی یک طیف چهار درجه ای قضاوت کنند. یافته های مرحله دوم دلفی حاکی از آن بود که در مرحله دوم خبرگان به اتفاق نظر مناسب رسیدند. چرا که در این مرحله بر طبق دو شاخص روایی محتوایی و نسبت روایی محتوایی 104 سوال مناسب تشخیص داده شد. در پایان این مرحله چهار بعد اصلی آموزش مهارتهای زندگی دانش آموزان ابتدایی و 15 مولفه خرد آن بر اساس مدل در سطح شهرستان رفسنجان تدوین شد که در جدول ذیل (جدول شماره 2) ملاحظه میباشد.
جدول 2-: ابعاد، مولفه ها و زیرمولفه های مهارت های زندگی احصا شده تحقیق بر اساس در نمونه ایرانی
|
مهارت احساسی و عاطفی (قلب) |
مهارتهای ذهنی (سر) |
|
ارتباطات، همکاری |
تصمیم گیری، تفکر خلاق، تفکر انتقادی، هدف گذاری، حل مساله، خودآگاهی، مدیریت |
|
مهارت سلامت (سلامت) |
مهارتهای اجتماعی و قابل عرضه (دستها) |
|
عزت نفس، توجه به دیگران، مهارتهای زندگی سالم |
مهارتهای قابل عرضه، خود مسئولیتی، اخلاق کاری |
سئوال دوم پژوهش: الگوی زندگی اسلامی بر پایه آموزش مهارتهای زندگی به دانش آموزان ابتدایی مبتنی بر مدل 4H و دیدگاه حضرت زهرا (س)، چگونه است؟
نتایج جدول شماره 3 شاخص های برازش مدل تحلیل شده را نشان می دهد. نتایج نشان داد که در الگوی اولیه (الگو با همه مسیرهای ممکن) مقدار (028/0=SRMR،085/0=RSMEA،000/0=p،105df=،83/539= ) است که حاکی از برازندگی نامطلوب الگو در جامعه است، در مدل ثانویه (مدل اصلاح شده بعد از حذف مسیرهای غیر معنی دار) مقدار (036/0=SRMR،057/0=RSMEA،000/0=p،226df=،01/644= ) است که حاکی از برازندگی قابل قبول الگو در جامعه است، همچنین به منظور تعیین مناسب بودن برازندگی الگو با داده ها از شاخص های برازندگی استفاده شد. نتایج نشان داد که شاخص نرم شده برازندگی[2] 90/0=(NFI)، و شاخص برازندگی تطبیقی[3] 93/0=(CFI) است که نشان دهنده برازندگی قابل قبول الگو با داده ها است، بخصوص مقدار CFI که از دیدگاه مولر[4] (1999) باید بالای 9/0 و از دیدگاه وستون و گورِ جر[5] (2006) باید بالای 95/0 باشد تا مدل برازندگی مناسبی با داده ها داشته باشد زیرا تحت تاثیر حجم نمونه قرار نمی گیرد. همچنین اگر جذر برآورد واریانس خطای تقریب[6] (05/0RMSEA£) بسیار خوب، بین 05/0 تا 08/0 باشد برازش قابل قبول و اگر بالاتر از 08/0 باشد برازش ضعیف است و جذر میانگین مجذور خطای استاندارد شده[7] (08/0SRMR£) برازش مطلوب و بالاتر برازش نامطلوب را نشان می دهد که در این مطالعه RMSEA بین 05/0 تا 08/0 و SRMR زیر 08/0 بود که حاکی از برازش قابل قبول است.
جدول 3- شاخص های برازندگی مدل
|
مدل |
(2c) |
(df |
(df/2c) |
Sig |
(RMSEA) |
(SRMR) |
(NFI) |
(NNFI) |
(CFI) |
(GFI) |
(AGFI) |
|
مدل اولیه با همه مسیرها |
83/539 |
105 |
52/2 |
000/0 |
085/0 |
028/0 |
92/0 |
81/0 |
93/0 |
93/0 |
79/0 |
|
مدل اصلاح شده (حذف مسیرهای غیر معنی دار) |
01/644 |
226 |
|
000/0 |
057/0 |
036/0 |
90/0 |
91/0 |
93/0 |
92/0 |
88/0 |
نمودار شماره 1- الگوی اولیه تحقیق
همانطور که در الگوی بالا مشاهده میگردد، طبق نتایج تحقیق مهارتهای زندگی بر اساس مدل 4H [8]به چهار دسته مهارتهای شناختی (سر)، مهارتهای عاطفی (قلب)، مهارتهای شغلی (دستها)، مهارتهای زندگی سالم (سلامت) تقسیم بندی میشوند که شامل مهارتهای: اخلاق کاری، مهارتهای قابل عرضه، خود مسئولیتی، عزت نفس، توجه به دیگران، مهارتهای زندگی سالم، تصمیم گیری، تفکر خلاق، تفکر انتقادی، هدف گذاری، حل مساله، خودآگاهی، مدیریت، ارتباطات و همکاری میگردند.
به زعم باقری خاروانی (1395) مهارتهای زندگی از دیدگاه حضرت زهرا (س) از لحاظ ارتباط انسان با خالق به سه بعد شامل بعد شناختی (شناخت ایمان، تعلیم قرآن، شناخت خدا) و بعد عاطفی (اخلاص ورزی، داشتن توکل، خشوع در برابر خدا) و بعد رفتاری (خواندن نماز، انجام واجبات، قرائت قران کریم، عبادت، توبه، دعا گویی) میشود و همچنین مهارتهای زندگی از دیدگاه حضرت زهرا (س) از لحاظ ارتباط انسان با انسان شامل سه بعد شامل بعد شناختی (شناخت حقوق متقابل زوجین، بصیرت ورزی، تفکر و اندیشه ورزی، علم آموزی، مشورت گیری با دیگران) و بعد عاطفی (مقابله با حب دنیا، صبر ورزی، خوشرویی، کظم غیظ، عفت ورزی، همدلی و خیرخواهی) و بعد رفتاری (ساده زیستی، قناعت ورزی، بهداشت و تغذیه خوب، صله رحم، امر به معروف و نهی از منکر، جهاد، کمک و همیاری) میگردد که میتوان این مهارتها را با توجه به الگوی اولیه تحقیق به صورت زیر ادغام نمود:
نمودار شماره 2- الگوی زندگی اسلامی مبتنی بر آموزش مهارتهای زندگی به دانش آموزان ابتدایی و دیدگاه حضرت زهرا (س)
(الگوی نهایی تحقیق)
