نوع مقاله : مقاله پژوهشی
مقدمه
در دنیای رسانهای امروز که براساس آمارهای رسمی بیش از هفتاد درصد وقت روزانه مردم با رسانهها سپری میشود (پاتر، 2008، ص 8)، مخاطبان نیاز به آگاهی از رسانهها و نحوه عملکردشان در مقابل مردم دارند. رسانهها با استفاده از تکنیکها و روشهای مختلف، سعی در جذب و هدایت مخاطبان بهسوی اهداف از پیش تعیین شده هستند. از سوی دیگر، رشد و دگرگونی در انواع رسانهها، قابلیتهایی که دارند و محتوای بسیار متنوعی که به مخاطبان خود ارائه میکنند، سبب شده است تا مخاطبان دچار سردرگمی شوند و در بیشتر مواقع، بدون اراده خویش، مخاطب پیامهایی شوند که از رسانهها منتشر میشود؛ پیامهایی که مخاطبان به دنبال آنها نیستند، بلکه رسانهها، آن پیامها را در اختیار افراد میگذارند و افراد بدون اندیشه، پیام را میشنوند و پذیرای آناند. این موضوع، اهمیت دانش و داشتن اطلاعات را در برابر رسانهها نشان میدهد و ما را بر آن میدارد تا نسبت به رسانهها و نحوه عملکردشان در مقابل مردم آگاه باشیم.
سواد رسانهای و اطلاعاتی، ترکیبی از دانشها، نگرشها، مهارتها و تجربیات موردنیاز برای دستیابی، تحلیلی، ارزیابی، استفاده، تولید و برقراری ارتباط با اطلاعات و دانش بهصورت خلاقانه، قانونی و اخلاقی با تأکید بر حقوق انسانها اطلاق شده است. افراد با سواد رسانهای و اطلاعاتی میتوانند انواع مختلف رسانهها، منابع و مجراهای اطلاعاتی را در زندگی خصوصی، شغلی و عمومی خود به کار برند. آنها میدانند چه موقع و چه اطلاعاتی نیاز دارند، برای چه، کجا و چگونه میتوانند به آن دست پیدا کنند. آنها درک میکنند چه کسی و چرا اطلاعات را تولید کرده و نیز نقش، مسئولیت و عملکرد رسانه و فراهمکنندگان اطلاعات را درک میکنند. آنها میتوانند اطلاعات، پیامها، اعتقادات و ارزشهایی که در رسانه و هر تولیدکننده دیگر محتوا نقلشده را تحلیل و اطلاعات را ارزشگذاری کنند (Moscow- declaration – on – media and information literacy, 2016).
داشتن سواد رسانهای یکی از مهارتهای موردنیاز برای معلمان و دانشآموزان است. توانمندسازی دانشآموزان برای زیستن در عصر کنونی از وظایف آموزش و پرورش است. این نهاد، وظیفه دارد ضمن پاسخگویی به نیازهای جامعه و مطالبات اجتماعی، رسالت تربیتی خود را بهدرستی ایفا کند. (برنامه ملی درسی، 1391: 67). در اسناد آموزش و پرورش بر ترویج و تعمیق سواد رسانهای و زمینهسازی برای بهرهبرداری مناسب از محیط نوظهور یادگیری تأکید شده است (سند تحول بنیادین، 1389: 17).
تعلیم و تربیت فرزندان امروز و فردا به معلمانی با انگیزه و کارآمد نیاز دارد. نقش معلم در توسعه پایدار بهخوبی مشخص و با فراهم آوردن شرایط مناسب، منزلت اجتماعی بالایی را برای این حرفه باید در نظر گرفت (علیزاده و رضایی، 1388).
تعیین سیاستهای آموزشی و پرورشی دوره تحصیلی با شورای عالی آموزش و پرورش بوده و مسئولیت برنامهریزی و پیشبینی ضوابط و مقررات این دوره بر عهده دفتر آموزش دورهی متوسطه است. هدف از آموزش دورهی دوم متوسطه علاوه بر اهداف اعتقاد، فرهنگی – هنری، سیاسی، آموزشی، اجتماعی، زیستی کمک به رشد و شکوفایی استعدادها و علایق آنها و آمادگی برای بازار کار و ورود به دانشگاه براساس رشتهی تحصیلی آنان میباشد.
درحالیکه سواد رسانهای در برخی کشورها از خیلی پیشتر به گونه درس مستقل تدریس میشود. هنوز در ایران ابتدا راهیم و آموزش سواد رسانهای سازوکار مشخصی ندارد. در این راستا سعی فراوان لازم است تا مدل آموزش سواد رسانهای مطلوب فراهم شود. این پژوهش تلاش میکند در این مهم راهگشا باشد.
نقد ماهیت رسانههای گروهی و اطلاعات دریافتی، توسعه مهارتهای ارتباطی و چگونگی آن، درک چگونگی تولید، سازماندهی و انتقال اطلاعات توسط رسانههای، کاوش و بازیابی متن و تصویر و قابلیت پردازش رسانههای دیجیتال ویژگیهای افراد با سواد رسانهای است آنها میدانند چه موقع و چه اطلاعاتی نیاز دارند، برای چه؟ کجا و چگونه میتوانند به آن دست پیدا کنند. داشتن سواد رسانهای یکی از مهارتهای موردنیاز برای معلمان و فراگیران است. توانمندسازی یادگیرندگان برای زیستن در عصر کنونی از وظایف نظامهای آموزشی است..
حجم فزاینده و افزایش تعداد تولیدکنندگان اطلاعات و درنتیجه گستره در حال تغییر مداوم دانش ازیکطرف و تغییر فناوریهای اطلاعات از طرف دیگر، از عواملی هستند که موجب پیچیدگی بازیابی اطلاعات شدهاند؛ به همین دلیل کسب مهارتهای اطلاعیابی بهخصوص در حوزه سواد رسانهای بیشازپیش ضروری است تا بتوان با بهرهجویی از آن، از میان انبوه اطلاعات موجود، به منابعی مفید و مناسب دستیافت.
یکی از مفاهیم کلی که به مهارتهای افراد برای بهرهمندی مؤثر از اطلاعات مرتبط است، سواد رسانهای است، در سالهای اخیر و پس از طرح جدی این موضوع و تبیین اهمیت آن بهتدریج نقش عوامل مختلف در ایجاد، آموزش و گسترش سواد رسانهای در میان فراگیران امروزی بسیار موردتوجه واقعشده و بهعنوان عنصری اساسی از ضرورتهای زندگی در قرن بیست و یکم مطرح شده است (منصوریان و نعیمآبادی، 1398).
بر اساس تغییرات دانش و فناوری در جهان، تعاریف گوناگونی از سواد ارائه شده است. در سالهای اخیر و همگام با رشد و پیشرفتهای گسترده در حوزههای فناوریهای اطلاعات و ارتباطات و سایر تحولات و تغییرات متأثر از این پیشرفتها، ازنظر یونسکو با سواد به فردی اطلاق شده که توانایی تشخیص، درک، تغییر، ایجاد، ارتباط و محاسبه با استفاده از منابع چاپی و نوشتاری در زمینههای گوناگون را داشته باشد. لذا سوادآموزی شامل زنجیره یادگیری در توانمندسازی افراد برای رسیدن به اهداف و ازجمله اهداف آموزشی است و برای توسعه دانش و استعدادهای بالقوه فراگیران و برای مشارکت کامل در جامعه محلی و جوامع وسیعتر ضروری است (یونسکو،2004).
متأسفانه در ایران هنوز آموزش سواد رسانهای به مدارس و دانشگاهها چندان راه نیافته است، چرا که نتایج برخی پژوهشها نشان میدهد که حجم سیاستهای سه نهاد صداوسیما، وزارت آموزشوپرورش و وزارت علوم و تحقیقات و فناوری در حوزه سواد رسانهای بسیار محدود است و در سیاستگذاریهای سه نهاد مذکور، نگرش آموزش سواد رسانهای کمرنگ است ((Bashir and Chaboki, 2015. مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، در گزارشی با انتقاد از وضعیت آموزش سواد رسانهای در کشور، ورود سواد رسانهای به نظام آموزش رسمی و طراحی و اجرای مناسب را بهعنوان راهکارهای گسترش سواد رسانهای معرفی کرده است ( 2006,Ghasemi). هرچند که در اسناد بالادستی همچون سند تحول بنیادین در بین سی گزاره ارزشی نظام تعلیم و تربیت رسمی و عمومی دو گزاره ۱۵ و ۱۷ به رسانه مربوط است، اما تاکنون اقدامی عملی برای توسعه سواد رسانهای در دستور کار متولیان نهادهای رسمی تعلیم و تربیت قرار نگرفته است بهعلاوه سند تحول، به انطباق برنامههای درسی با نیازها و علایق فراگیران در چارچوب ساختار برنامه درسی در سه بخش الزامی، انتخابی و اختیاری تأکید دارد و با مهم خواندن نقش تربیتی سواد رسانهای، از تعامل اثربخش با مراکز فرهنگی و اجتماعی و استفاده از ظرفیت آن نام میبرد ( 2014,Hashemi). در این سند، جایگاه و نقش نهاد رسانه، فناوریهای ارتباطی و بهرهگیری هوشمندانه از آن و مواجهه فعال و آگاهانه برای پیشگیری و کنترل آثار و پیامدهای نامطلوب آن موردتوجه قرار گرفته است ( 2014,Hashemi). ضمن آنکه تأکید سند بر مصونسازی و نه محدودسازی در نظام تربیت رسمی و عمومی ظرفیتهای لازم را در فراگیران برای برخورد سازنده با تأثیرات نامطلوب محیط یادگیری فراهم میکند .(Hashemi, 2014)
با تمرکز بر عنوان رساله بهعنوان مسئله پژوهش، سواد رسانهای و کاربرد آن در فرایند یاددهی – یادگیری ضرورتی انکارناپذیر است. درواقع نظامهای آموزشی با تأکید بر زمینههای عینی و کاربردی مهارتهای سواد اطلاعاتی و ازجمله سواد رسانهای در عرصههای گوناگون، به رفع شکافهای عمیق اطلاعاتی مبادرت ورزیدهاند. دسترسی به اطلاعات با محوریت سازمان دانشمدار زمینهایجاد و توسعه اهداف سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و ... در نظام آموزشی میگردد که باسوادان اطلاعاتی زیربنای این سازماندهی محسوب میشوند. لذا ارائه مدل آموزش سواد رسانهای از جایگاه ویژهای در نظام آموزشی کشور برخوردار است.
دلایل مختلفی در اهمیت و ضرورت سواد رسانهای وجود دارد. ظهور و رخنه فناوریهای جدید اطلاعاتی در عصر حاضر ازجمله دسترسی به ابزار هوشمند، رشد، پایگاههای اطلاعاتی، وبلاگها و شبکههای اجتماعی ازیکطرف و استفاده از فناوری و اطلاعات در سازمانهای مختلف و تغییر سریع این فناوریها و لزوم مطابقت با آنها برای روزآمدی و دسترسی به اطلاعات و رافع نیازهای روزافزون اطلاعاتی از طرف دیگر، ازجمله این دلایل است. در جامعه اطلاعاتی، فراگیری مهارتهای موردنیاز برای بهبود زندگی و پاسخگویی به طیف گستردهای از نیازهای شغلی و تحصیلی، از ملزومات است. وقوع تغییرات عمده مانند انقلاب رایانهای و به دنبال آن رشد روزافزون اینترنت در نیمه دوم قرن بیستم، به شکلگیری نوع جدیدی از سواد به نام سواد رسانهای و آموزش و فراگیری آن منجر شد که موجب پدیداری سازمانهای حرفهای برای وضع استانداردهایی برای آن و توجه به آموزش در سطح مدارس و دانشگاهها گردید.
در طول دهههای اخیر، این مسئله بهوضوح از سوی سازمانها و کارگزاران مختلف دولتی و خصوصی مطرح شده که بسیاری از دانشآموختگان، فاقد مهارتهایی بودهاند که ضامن موفقیت شغلی و تحصیلی قلمداد میشوند (آبرام سون، 2002).
بر این مبنا، فناوری با امکان دسترسی گسترده همه افراد به اطلاعات، میتواند به حذف نابرابریهای آموزش و پرورش و متعاقب آن در اغلب ارکان جامعه کمک کند. از طرف دیگر کاربرد فناوری به رشد اقتصادی قابلقبول و پایدار و جامعهای متعادل نیز کمک کرده، در رفع فاصله اطلاعاتی اغنیا و فقرا هم مؤثر واقع میشود. اطلاعات وقتی مؤثر است که بستر دسترسی و توانایی استفاده از آن برای آحاد جامعه فراهم باشد.
بهمنظور تحقق مهمترین هدف وزارت آموزش و پرورش که آمادهسازی کودکان و نوجوانان برای زندگی در جامعه است. اهتمام این وزارتخانه در آموزش سواد رسانهای حرف اول را میزند زیرا که نهاد آموزش و پرورش بهعنوان اولین نهاد آموزشی که هر کس بهعنوان عضوی از جامعه با آن آشنا میشود، در ایجاد سواد رسانهای نقش اصلی را به عهده دارد. اگر آموزش و پرورش با رویکرد جهانی هم سو نباشد، منسوخ خواهد شد و آموزشهای غیررسمی و فراملی جای آموزشهای آن را خواهد گرفت. (Alvin, 2005)
داشتن سواد رسانهای یکی از مهارتهای موردنیاز برای معلمان و دانشآموزان است. توانمندسازی دانشآموزان برای زیستن در عصر کنونی از وظایف آموزش و پرورش است. این نهاده وظیفه دارد ضمن پاسخگویی به نیازهای جامعه و مطالبات اجتماعی رسالت تربیتی خود را بهدرستی ایفا کند (برنامه ملی درسی، 1391: 67). در اسناد آموزش و پرورش بر ترویج و تعمیق سواد رسانهای و زمینهسازی برای بهرهبرداری مناسب از محیط نوظهور یادگیری تأکید شده است (سند تحول بنیادین، 1389: 17). لذا مهم است که مدرسه بهعنوان محل بروز و ظهور آموزش به آنچه که برای آموزش سواد رسانهای لازم است تجهیز و به شایستگی ایفای نقش کند.
شناسایی شاخصها و مؤلفههای مدل سواد رسانهای در آموزشوپرورش است. ازآنجاکه مدل پلی میتن نظر و عمل است و بهعنوان راهبردی استراتژیک در حوزه سواد رسانهای سناریوسازی میکند، لذا پژوهشگران بسیاری در این زمینه به پژوهش واداشته تا با ارائه مدل، شاخصها و مؤلفهها و ابعاد آن را در سازمانهای امروزی و بهخصوص آموزشی تبیین نمایند.
1 ـ شناسایی ابعاد و مؤلفههای آموزش سواد رسانهای.
2- طراحی مدل آموزش سواد رسانهای.
3- برازش مدل آموزش سواد رسانهای .
سؤالات پژوهش
1 ـ ابعاد و مؤلفههای آموزش سواد رسانهای کدماند؟
2 ـ طراحی مدل آموزش سواد رسانهای چگونه است؟
3 ـ برازش مدل آموزش سواد رسانهای چگونه است؟
روش شناسی پژوهش
پژوهش حاضر باهدف طراحی و اعتباریابی مدل آموزش سواد رسانهای در آموزشوپرورش انجام شد این پژوهش یک راهبرد ترکیبی از نوع اکتشافی متوالی بود روش پژوهش در بخش کیفی مطالعه موردی و در بخش کمی توصیفی پیمایشی بود جامعه آماری شامل تمام معلمان مدارس متوسطه شیراز به تعداد ۲۸۵۹ نفر بود انتخاب نمونه در بخش کیفی به روش نمونهگیری هدفمند و با تکنیک ملاک محور صورت گرفت حجم نمونه تا مرحله پدیدآیی نظم و عدم گسترش بیشازحد ۲۰ نفر شد نمونهگیری بخش کمی بهصورت نمونهگیری تصادفی ساده انجام و حجم نمونه طبق فرمول کوکران ۳۳۸ نفر شد ابزار گردآوری دادهها در بخش کیفی شامل دو بخش مصاحبه نیمه ساختاریافته در بخش میدانی و بررسی و کنکاش اسناد بالادستی و اسناد آموزشوپرورش در بخش کتابخانهای بود. در بخش کمی از ابزار پرسشنامه محقق ساخته برای گردآوری دادهها استفاده شد تجزیهوتحلیل دادهها در بخش کیفی بر اساس تحلیل مضمون انجام شد همچنین در بخش کمی برای تأیید روایی پرسشنامه از تحلیل عاملی تأییدی و برای تعیین برازش مدل از مدل یابی معادلات ساختاری استفاده شد در بخش کمی نرمافزار spss 23 و pls به کار رفت.
توصیف آماری ویژگیهای جمعیت شناختی آزمودنیها در جدول 1 مشاهده میگردد.
جدول 1- آمار جمعیت شناختی مشارکتکنندگان
|
متغیر |
طبقه |
فراوانی |
درصد فراوانی |
|
جنسیت |
زن |
149 |
1/44 |
|
مرد |
189 |
9/55 |
|
|
تحصیلات |
کارشناسی |
197 |
28/58 |
|
کارشناسی ارشد |
129 |
17/38 |
|
|
دکتری |
12 |
55/3 |
|
|
سابقه کاری |
10-20 سال |
141 |
72/41 |
|
بیش از 20 سال |
197 |
28/58 |
در این پژوهش پرسشنامه در اختیار 10 نفر از خبرگان قرار گرفت و نسبت به روایی محتوای (CVR) طبق فرمول لاوشه محاسبه گردید و با توجه به اینکه روایی گویهها بالاتر از میزان حدنصاب 42/0 در جدول استاندارد لاوشه بود موردپذیرش یک قرار گرفت. نسبت روایی محتوایی بهدستآمده در جدول 2 ارائه گردیده است.
جدول 2- نمونهای از نسبت روایی محاسبهشده گویههای پرسشنامه
|
ردیف |
گویهها |
تعداد گویههای ضرورت دارد |
نسبت روایی محتوایی |
|
1 |
ایجاد نهضت سوادآموزی رسانهای برای آموزش سواد رسانهای |
20 |
1 |
|
2 |
توسعه فنآوری برای آموزش سواد رسانهای |
19 |
95/0 |
|
3 |
استفاده از ظرفیت مساجد و فرهنگسرا برای آموزش سواد رسانهای |
19 |
95/0 |
|
4 |
استفاده از ظرفیت صداوسیما و رسانهها برای آموزش سواد رسانهای |
18 |
90/0 |
|
5 |
سیاستگذاری تشویقی در وزارت آموزش و پرورش برای آموزش سواد رسانهای |
19 |
95/0 |
|
6 |
دوره تربیتمعلم برای معلم آموزش سواد رسانهای |
20 |
1 |
|
7 |
آموزش سواد رسانهای به مدیران آموزش و پرورش |
19 |
95/0 |
|
8 |
بازنگری کتاب تفکر و سواد رسانهای |
18 |
90/0 |
|
9 |
مشخص کردن استانداردهای آموزشی آموزش سواد رسانهای |
20 |
1 |
|
10 |
حمایت از دانشآموزان مستعد آموزش سواد رسانهای |
20 |
1 |
پس از این مرحله پرسشنامه در اختیار جامعه آماری پژوهش قرار داده شد، بهمنظور تعیین پایایی از پایایی ترکیبی استفاده شد. روایی سازهای پرسشنامه نیز با تحلیل عاملی تأییدی موردسنجش قرار گرفت و مطلوب بودن مدل تأیید گردید.
خلاصه نتایج تحلیل عاملی، روایی همگرا و پایایی ترکیبی پرسشنامه در جدول 3 مشاهده میگردد.
جدول 3-خلاصه نتایج تحلیل عاملی، روایی همگرا و پایایی ترکیبی پرسشنامه
|
ابعاد |
گویهها |
بار عاملی |
AVE |
CR |
|
دولت |
نهضت سوادآموزی رسانهای |
725/0 |
56/0 |
90/0 |
|
توسعه فناوری |
481/0 |
|||
|
ظرفیت مساجد و فرهنگسراها |
927/0 |
|||
|
ظرفیت صداوسیما و رسانهها |
813/0 |
|||
|
وزارت |
سیاستگذاری تشویقی |
826/0 |
68/0 |
96/0 |
|
دوره تربیتمعلم |
774/0 |
|||
|
آموزش مدیران آموزش و پرورش |
957/0 |
|||
|
بازنگری کتاب |
741/0 |
|||
|
آموزش و پرورش |
استانداردهای آموزشی |
857/0 |
52/0 |
95/0 |
|
حمایت از دانشآموز مستعد |
698/0 |
|||
|
همایش سواد رسانهای |
705/0 |
|||
|
بسترسازی فضای مجازی |
729/0 |
|||
|
آموزش مدیران مدرسه |
467/0 |
|||
|
تبیین برای مدیران مدرسه |
677/0 |
|||
|
فراهم کردن معلم سواد رسانهای |
539/0 |
|||
|
مدرسه |
تجهیزات سواد رسانهای |
886/0 |
53/0 |
94/0 |
|
تشویق در مدرسه |
878/0 |
|||
|
تعامل با رسانهها |
717/0 |
|||
|
انتخاب معلم سواد رسانهای |
648/0 |
|||
|
تعامل با اولیاء |
507/0 |
|||
|
تبیین سواد رسانهای برای کادر مدرسه |
717/0 |
|||
|
معلم سواد رسانهای |
معلم با صلاحیتهای حرفهای |
576/0 |
51/0 |
91/0 |
|
روش تدریس |
787/0 |
|||
|
تسهیلکننده یادگیری سواد رسانهای |
543/0 |
|||
|
سواد قرآنی |
853/0 |
|||
|
رسانه شناسی |
452/0 |
|||
|
توانایی فنی |
832/0 |
|||
|
معتقد به سبک زندگی اسلامی |
862/0 |
|||
|
ارزش برای فرهنگ ایرانی |
649/0 |
|||
|
تفکر انتقادی |
571/0 |
|||
|
نظم اجتماعی |
566/0 |
|||
|
توانایی تربیتی |
909/0 |
|||
|
مهارتهای ارتباطی |
797/0 |
|||
|
ارزشیابی |
740/0 |
|||
|
برنامه درسی سواد رسانهای |
خودباوری |
587/0 |
53/0 |
88/0 |
|
تفکر انتقادی |
425/0 |
|||
|
امیدواری |
866/0 |
|||
|
دشمنشناسی |
883/0 |
|||
|
رسانه شناسی |
769/0 |
|||
|
قدرت تحلیل |
980/0 |
|||
|
مخاطب فعال |
466/0 |
|||
|
تقوای رسانهای |
624/0 |
|||
|
خودشناسی |
687/0 |
|||
|
آیندهپژوهی |
704/0 |
|||
|
برنامهریزی مصرف بهینه |
583/0 |
|||
|
خودکنترلی |
729/0 |
|||
|
شناخت سبک زندگی اسلامی |
459/0 |
|||
|
شناخت ارزشهای بومی |
758/0 |
|||
|
توانایی نشر و بازنشر |
737/0 |
ازآنجاکه طبق جدول 3 مقدار پایایی ترکیبی تمام متغیرها بیش از 7/0 بود و آلفای کرونباخ پرسشنامه 88/0 به دست آمد؛ بنابراین پایایی مورد تأیید و مقدار واریانس استخراجشده نیز در همه موارد از 4/0 بیشتر است.
بعد از محاسبات رابطه زیر به دست آمد:
بهمنظور تحلیل دادهها از آمار توصیفی و استنباطی استفاده شد.
با استفاده از نرمافزار SPSS-23 متغیرهای پژوهش از میانگین، انحراف معیار دادهها به دست آمد. در جدول 4 شاخصهای مرکزی و پراکندگی مربوط به مؤلفههای پژوهش نمایش داده شده است.
جدول 4- نمونهای از مشخصههای آماری مؤلفههای پژوهش
|
ردیف |
مؤلفه |
انحراف معیار |
میانگین |
|
1 |
ایجاد نهضت سوادآموزی رسانهای برای آموزش سواد رسانهای |
254/1 |
68/3 |
|
2 |
توسعه فنآوری برای آموزش سواد رسانهای |
223/1 |
83/3 |
|
3 |
استفاده از ظرفیت مساجد و فرهنگسرا برای آموزش سواد رسانهای |
330/1 |
66/3 |
|
4 |
استفاده از ظرفیت صداوسیما و رسانهها برای آموزش سواد رسانهای |
241/1 |
80/3 |
|
5 |
سیاستگذاری تشویقی در وزارت آموزش و پرورش برای آموزش سواد رسانهای |
185/1 |
70/3 |
|
6 |
دوره تربیتمعلم برای معلم آموزش سواد رسانهای |
894/0 |
62/3 |
|
7 |
آموزش سواد رسانهای به مدیران آموزش و پرورش |
978/0 |
58/3 |
|
8 |
بازنگری کتاب تفکر و سواد رسانهای |
927/0 |
55/3 |
|
9 |
مشخص کردن استانداردهای آموزشی آموزش سواد رسانهای |
947/0 |
42/3 |
|
10 |
حمایت از دانشآموزان مستعد آموزش سواد رسانهای |
035/1 |
21/3 |
نرمال بودن دادههای مربوط به متغیرهای پژوهش با استفاده از آزمون کولموگراف- اسمیرنوف موردبررسی قرار گرفت که نتایج آن در جدول 5 منعکس شده است.
جدول 5- خلاصه آزمون کولموگراف-اسمیرنوف
|
ردیف |
مؤلفه |
آماره آزمون |
سطح معناداری |
|
1 |
ایجاد نهضت سوادآموزی رسانهای برای آموزش سواد رسانهای |
749/4 |
001/0 |
|
2 |
توسعه فنآوری برای آموزش سواد رسانهای |
072/4 |
001/0 |
|
3 |
استفاده از ظرفیت مساجد و فرهنگسرا برای آموزش سواد رسانهای |
198/4 |
001/0 |
|
4 |
استفاده از ظرفیت صداوسیما و رسانهها برای آموزش سواد رسانهای |
975/3 |
001/0 |
|
5 |
سیاستگذاری تشویقی در وزارت آموزش و پرورش برای آموزش سواد رسانهای |
823/3 |
001/0 |
|
6 |
دوره تربیتمعلم برای معلم آموزش سواد رسانهای |
497/5 |
001/0 |
|
7 |
آموزش سواد رسانهای به مدیران آموزش و پرورش |
267/0 |
001/0 |
|
8 |
بازنگری کتاب تفکر و سواد رسانهای |
491/4 |
001/0 |
|
9 |
مشخص کردن استانداردهای آموزشی آموزش سواد رسانهای |
259/4 |
001/0 |
|
10 |
حمایت از دانشآموزان مستعد آموزش سواد رسانهای |
219/4 |
001/0 |
همانطور که جدول بالا نشان میدهد، سطح معنیداری آمارهی آزمون کولموگراف-اسمیرنوف حکایت از غیرطبیعی بودن توزیع دادهها بود.
با استفاده از نرمافزار PLS در بخش استنباطی در آغاز بهمنظور بررسی روایی پرسشنامه محقق ساخته از تحلیل عاملی استفادهشده و در ادامه بهمنظور پاسخ به سؤالهای پژوهش و برازش مدل از مدلسازی معادلات ساختاری و شاخصهای برازش مطلق، شاخصها برازش تطبیقی و شاخصهای برازش استفاده میکردیم.
نتایج و یافتهها
سوال اول: ابعاد و مؤلفههای آموزش سواد رسانهای کدماند؟
از پرسشنامه آماده (محقق ساخته) با 49 گویه استفاده شد و با استفاده از تحلیل عاملی تأییدی روایی پرسشنامه را بررسی کردیم. با بررسی پرسشنامه به مدل آموزش سواد رسانه ای در آموزش و پرورش با 6 بعد و 49 مولفه دست یافتیم.
سوال دوم: طراحی مدل آموزش سواد رسانهای چگونه است؟
نتایج استخراج شده از تکمیل پرسشنامه توسط شرکت کنندگان با استفاده از نرم افزار SPSS23 و برآوردهای پارامتر استانداردشده نشان داد که همه مؤلفهها ازلحاظ آماری معنادار بودند و بارهای عاملی آنها در سطح بالایی قرار داشتند (بیشتر از 5/0). بررسی نتایج شاخصهای برازش حاکی از برازش مناسب مدل بود. در ادامه نتایج مربوط به تحلیل عاملی تأییدی در حالت تخمین ضرایب استاندارد و معناداری ضرایب هر یک از مؤلفههای دولت، وزارت، آموزش و پرورش، مدرسه، معلم و برنامه درسی گویههای مربوط به آنها، همچنین شاخصهای برازش مؤلفهها را بررسی میکنیم.
مؤلفه دولت
مؤلفه دولت با 4 گویه پرسشنامه موردسنجش قرار گرفت.
برآوردهای پارامتر استانداردشده در جدول 6 نشان میدهد که همه شاخصهای مؤلفههای مختلف ازلحاظ آماری معنادار هستند و بارهای عاملی آنها در سطح بالایی قرار دارند.
جدول 6- گویههای تأییدشده مؤلفه دولت
|
مؤلفه |
برچسب |
گویه |
برچسب |
بارعاملی |
مقدار t |
وضعیت |
رتبه |
|
نهضت سوادآموزی رسانهای |
|
سؤال 1 |
Q1 |
725/0 |
390/8 |
تأییدشده |
سوم |
|
توسعه فناوری |
|
سؤال 2 |
Q2 |
481/0 |
365/3 |
تأییدشده |
چهارم |
|
ظرفیت مساجد و فرهنگسراها |
|
سؤال 3 |
Q3 |
927/0 |
715/9 |
تأییدشده |
اول |
|
ظرفیت صداوسیما و رسانهها |
|
سؤال 4 |
Q4 |
813/0 |
459/9 |
تأییدشده |
دوم |
در حالت تخمین استاندارد بارهای عاملی نشان داده میشود، هر چه بار عاملی بزرگتر و به عدد یک نزدیکتر باشد، یعنی متغیر مشاهدهشده (سؤال) بهتر میتواند متغیر مکنون یا پنهان را تبیین نماید. اگر بار عاملی کمتر از 3/0 باشد. رابطه ضعیف در نظر گرفتهشده و از آن صرفنظر میشود. بار عاملی اگر بیشتر از 6/0 باشد خیلی مطلوب است. همانطور که در نمودار 1 نشان داده شده است، بار عاملی هیچکدام از سؤالات کمتر از مقدار 3/0 نشده و نباید از مدل حذف شود. در حالت معنیداری باید ارزش t بیشتر از مقدار 96/1 باشد تا رابطه بین هر سؤال و متغیر موردنظر معنیدار باشد. در نمودار 1 ارزش t برای تمامی سؤالها بزرگتر از مقدار 96/1 شده است و همچنین رابطه بین این سؤال و متغیر موردنظر معنیدار است.
مؤلفه وزارت
مؤلفه پژوهشی با 4 گویه پرسشنامه موردسنجش قرار گرفت.
جدول 7- گویههای تأییدشده مؤلفه وزارت
|
مؤلفه |
برچسب |
گویه |
برچسب |
بارعاملی |
مقدار t |
وضعیت |
رتبه |
|
سیاستگذاری تشویقی |
|
سؤال 5 |
Q5 |
826/0 |
723/7 |
تأییدشده |
دوم |
|
دوره تربیتمعلم |
|
سؤال 6 |
Q6 |
774/0 |
615/9 |
تأییدشده |
سوم |
|
آموزش مدیران آموزش سواد رسانهای |
|
سؤال 7 |
Q7 |
957/0 |
651/10 |
تأییدشده |
اول |
|
بازنگری کتاب |
|
سؤال 8 |
Q8 |
741/0 |
491/9 |
تأییدشده |
چهارم |
مؤلفه آموزش و پرورش استان
مؤلفه آموزش و پرورش استان با 7 گویه پرسشنامه موردسنجش قرار گرفت.
برآوردهای پارامتر استانداردشده در جدول 8 نشان میدهد که همه شاخصهای مؤلفههای مختلف ازلحاظ آماری معنادار هستند و بارهای عاملی آنها در سطح بالایی قرار دارند.
جدول 8- گویههای تأییدشده مؤلفه آموزش و پرورش استان
|
مؤلفه |
برچسب |
گویه |
برچسب |
بارعاملی |
مقدار t |
وضعیت |
رتبه |
|
استانداردهای آموزشی |
|
سؤال 9 |
Q9 |
857/0 |
167/7 |
تأییدشده |
اول |
|
حمایت از دانشآموز مستعد |
|
سؤال 10 |
Q10 |
698/0 |
986/5 |
تأییدشده |
چهارم |
|
همایش سواد رسانهای |
|
سؤال 11 |
Q11 |
705/0 |
039/6 |
تأییدشده |
سوم |
|
بسترسازی فضای مجازی |
|
سؤال 12 |
Q12 |
729/0 |
843/3 |
تأییدشده |
دوم |
|
آموزش مدیران مدرسه |
|
سؤال 13 |
Q13 |
467/0 |
602/3 |
تأییدشده |
ششم |
|
تبیین برای مدیران مدرسه |
|
سؤال 14 |
Q14 |
677/0 |
405/7 |
تأییدشده |
پنجم |
|
فراهم کردن معلم سواد رسانهای |
|
سؤال 15 |
Q15 |
539/0 |
303/4 |
تأییدشده |
هفتم |
مؤلفه مدرسه
مؤلفه مدرسه با 6 گویه پرسشنامه موردسنجش قرار گرفت.
برآوردهای پارامتر استانداردشده در جدول 9 نشان میدهد که همه شاخصهای مؤلفههای مختلف ازلحاظ آماری معنادار هستند و بارهای عاملی آنها در سطح بالایی قرار دارند.
جدول 9- گویههای تأییدشده مؤلفه مدرسه
|
مؤلفه |
برچسب |
گویه |
برچسب |
بارعاملی |
مقدار t |
وضعیت |
رتبه |
|
تجهیزات سواد رسانهای |
|
سؤال 16 |
Q16 |
886/0 |
278/7 |
تأییدشده |
اول |
|
تشویق در مدرسه |
|
سؤال 17 |
Q17 |
878/0 |
586/7 |
تأییدشده |
دوم |
|
تعامل با رسانهها |
|
سؤال 18 |
Q18 |
717/0 |
075/8 |
تأییدشده |
سوم |
|
انتخاب معلم سواد رسانهای |
|
سؤال 19 |
Q19 |
648/0 |
604/6 |
تأییدشده |
پنجم |
|
تعامل با اولیاء |
|
سؤال 20 |
Q20 |
507/0 |
434/5 |
تأییدشده |
ششم |
|
تبیین سواد رسانهای برای کادر مدرسه |
|
سؤال 21 |
Q21 |
717/0 |
450/4 |
تأییدشده |
سوم |
مؤلفه معلم سواد رسانهای
مؤلفه معلم سواد رسانهای با 13 گویه پرسشنامه موردسنجش قرار گرفت.
برآوردهای پارامتر استانداردشده در جدول 10 نشان میدهد که همه شاخصهای مؤلفههای مختلف ازلحاظ آماری معنادار هستند و بارهای عاملی آنها در سطح بالایی قرار دارند.
جدول 10- گویههای تأییدشده مؤلفه معلم سواد رسانهای
|
مؤلفه |
برچسب |
گویه |
برچسب |
بارعاملی |
مقدار t |
وضعیت |
رتبه |
|
معلم با صلاحیتهای حرفهای |
|
سؤال 22 |
Q22 |
576/0 |
578/5 |
تأییدشده |
نهم |
|
روش تدریس |
|
سؤال 23 |
Q23 |
787/0 |
898/5 |
تأییدشده |
ششم |
|
تسهیلکننده یادگیری سواد رسانهای |
|
سؤال 24 |
Q24 |
543/0 |
097/4 |
تأییدشده |
دوازدهم |
|
سواد قرآنی |
|
سؤال 25 |
Q25 |
853/0 |
141/7 |
تأییدشده |
سوم |
|
رسانه شناسی |
|
سؤال 26 |
Q26 |
452/0 |
251/3 |
تأییدشده |
سیزدهم |
|
توانایی فنی |
|
سؤال 27 |
Q27 |
832/0 |
435/5 |
تأییدشده |
چهارم |
|
معتقد به سبک زندگی اسلامی |
|
سؤال 28 |
Q28 |
862/0 |
239/6 |
تأییدشده |
دوم |
|
ارزش برای فرهنگ ایرانی |
|
سؤال 29 |
Q29 |
649/0 |
610/4 |
تأییدشده |
هشتم |
|
معلم با تفکر انتقادی |
|
سؤال 30 |
Q30 |
571/0 |
277/5 |
تأییدشده |
دهم |
|
نظم اجتماعی |
|
سؤال 31 |
Q31 |
566/0 |
175/5 |
تأییدشده |
یازدهم |
|
توانایی تربیتی |
|
سؤال 31 |
Q32 |
909/0 |
218/8 |
تأییدشده |
اول |
|
مهارتهای ارتباطی |
|
سؤال 33 |
Q33 |
797/0 |
641/5 |
تأییدشده |
پنجم |
|
ارزشیابی |
|
سؤال 34 |
Q34 |
740/0 |
650/4 |
تأییدشده |
هفتم |
مؤلفه برنامه درسی آموزش سواد رسانهای
مؤلفه برنامه درسی آموزش سواد رسانهای با 15 گویه پرسشنامه موردسنجش قرار گرفت.
برآوردهای پارامتر استانداردشده در جدول 11نشان میدهد که همه شاخصهای مؤلفههای مختلف ازلحاظ آماری معنادار هستند و بارهای عاملی آنها در سطح بالایی قرار دارند.
جدول 11- گویههای تأییدشده مؤلفه برنامه درسی آموزش سواد رسانهای
|
مؤلفه |
برچسب |
گویه |
برچسب |
بارعاملی |
مقدار t |
وضعیت |
رتبه |
|
خودباوری |
|
سؤال 35 |
Q35 |
587/0 |
368/5 |
تأییدشده |
یازدهم |
|
تفکر انتقادی دانشآموز |
|
سؤال 36 |
Q36 |
425/0 |
080/2 |
تأییدشده |
پانزدهم |
|
امیدواری |
|
سؤال 37 |
Q37 |
866/0 |
231/8 |
تأییدشده |
سوم |
|
دشمنشناسی |
|
سؤال 38 |
Q38 |
883/0 |
396/7 |
تأییدشده |
دوم |
|
رسانه شناسی |
|
سؤال 39 |
Q39 |
769/0 |
586/9 |
تأییدشده |
چهارم |
|
قدرت تحلیل |
|
سؤال 40 |
Q40 |
980/0 |
653/9 |
تأییدشده |
اول |
|
مخاطب فعال |
|
سؤال 41 |
Q41 |
466/0 |
480/4 |
تأییدشده |
سیزدهم |
|
تقوای رسانهای |
|
سؤال 42 |
Q42 |
624/0 |
028/4 |
تأییدشده |
دهم |
|
خودشناسی |
|
سؤال 43 |
Q43 |
687/0 |
341/5 |
تأییدشده |
نهم |
|
آیندهپژوهی |
|
سؤال 44 |
Q44 |
704/0 |
683/7 |
تأییدشده |
هشتم |
|
برنامهریزی مصرف بهینه |
|
سؤال 45 |
Q45 |
583/0 |
385/6 |
تأییدشده |
دوازدهم |
|
خودکنترلی |
|
سؤال 46 |
Q46 |
729/0 |
627/6 |
تأییدشده |
هفتم |
|
شناخت سبک زندگی اسلامی |
|
سؤال 47 |
Q47 |
459/0 |
265/2 |
تأییدشده |
چهاردهم |
|
شناخت ارزشهای بومی |
|
سؤال 48 |
Q48 |
758/0 |
521/8 |
تأییدشده |
پنجم |
|
توانایی نشر و بازنشر |
|
سؤال 49 |
Q49 |
737/0 |
074/8 |
تأییدشده |
ششم |
سؤال سوم: آیا مدل آموزش سواد رسانهای در آموزش و پرورش فارس از برازش مناسب برخوردار است؟
بهمنظور بررسی برازش مدل تحقیق حاضر از شاخصهای برازش مربوط روش معادلات ساختاری با رویکرد پیالاس استفاده گردید. جدول 12 نتایج مربوط به شاخصهای برازش مدل فوق را نشان میدهد.
جدول 12- شاخصهای برازش مدل تحقیق
|
|
دولت |
وزارت |
آموزش و پرورش |
مدرسه |
معلم |
برنامه درسی |
|
آلفای کرونباخ |
85/0 |
87/0 |
85/0 |
84/0 |
82/0 |
80/0 |
|
پایایی ترکیبی |
90/0 |
96/0 |
95/0 |
94/0 |
91/0 |
88/0 |
|
روایی همگرا |
56/0 |
68/0 |
52/0 |
53/0 |
51/0 |
53/0 |
|
R2 |
51/0 |
40/0 |
86/0 |
73/0 |
92/0 |
77/0 |
|
GOF |
53/0 |
52/0 |
66/0 |
62/0 |
68/0 |
63/0 |
نتایج مربوط به شاخصهای برازش تحقیق نشان داد که مقدار مربوط به آلفای کرونباخ و پایایی ترکیبی متغیرها در همه متغیرها، بالاتر از 7/0 میباشد که حاکی از پایایی مناسب مدل دارد. همچنین نتایج تحقیق مشخص نمود که میزان روایی همگرا برای تمامی عوامل بالاتر از سطح معیار 4/0 میباشد که نشاندهنده مناسب بودن میزان روایی همگرا تحقیق میباشد. همچنین روایی واگرا در تحقیق حاضر نیز در قالب ماتریس عوامل در عوامل، موردبررسی و تأیید قرار گرفت. همچنین مطابق با شکل مدل تحقیق تمامی بارهای عاملی مربوط به عوامل تحقیق، بیش از 4/0 میباشد که نشاندهنده مناسب بودن این معیار میباشد.
با توجه به سه مقدار 19/0، 33/0 و 67/0 که بهعنوان مقادیر ضعیف ، متوسط و قوی برای R2 معرفی شده است و در همه عوامل، مقدار بیشتر از 67/0 به دست آمد که نشان از مناسب بودن این شاخص دارد. با توجه به سه مقدار 01/0، 25/0 و 36/0 که بهعنوان مقادیر ضعیف ، متوسط و قوی برای GOF معرفی شده است و در همه عوامل، مقدار بیشتر از 36/0 به دست آمد که نشان از برازش کلی قوی مدل دارد. با این توجه مشخص گردید که مدل ارائهشده در تحقیق حاضر، از برازش مناسبی برخوردار میباشد.
بعد از تأیید ساختار عاملی پرسشنامه پژوهش با استفاده از تحلیل عاملی تأییدی، جهت بررسی ساختار علی بین متغیرهای پنهان، بررسی تأثیر متغیرهای پنهان بر سازه اصلی و بررسی روابط بین متغیرهای پنهان و متغیرهای مشاهدهشده از مدل یابی معادلات ساختار استفاده شد.
نمودار 1- مقادیر بار عاملی مدل اندازهگیری آموزش سواد رسانهای در آموزش و پرورش فارس
نمودار 2-مقادیر آماره t مدل اندازهگیری آموزش سواد رسانهای در آموزش و پرورش فارس
همانطور که در نمودار 2 مشاهده میشود تمامی بارهای عاملی از 4/0 بالاتر میباشند، بنابراین رابطه بین متغیرها مطلوب است.
در کل با توجه به تمام شاخصهای برازش میتوان گفت مدل از برازش مناسبی برخوردار است. در ادامه پس از طراحی مدل ساختاری بین متغیرها، تأثیر هر یک از متغیرهای شناساییشده دولت، وزارت، آموزش و پرورش، مدرسه، معلم، برنامه درسی آموزش سواد رسانهای اندازهگیری شد. بارهای عاملی نشاندهنده میزان تأثیر متغیر مشاهدهشده در تبیین و اندازهگیری متغیرهای پنهان مربوط به خود است. همچنین با توجه به مقادیر بار عاملی بهدستآمده، متغیرها اولویتبندی شدند. نتایج در جدول 13 مشاهده میگردد.
جدول 13- بارعاملی استاندارد تأثیر عوامل شناساییشده
|
تأثیر |
بارعاملی |
آماره t |
اولویت |
|
|
دولت |
آموزش سواد رسانهای در آموزش و پرورش فارس |
715/0 |
688/19 |
پنجم |
|
وزارت |
639/0 |
921/8 |
ششم |
|
|
آموزش و پرورش |
931/0 |
185/54 |
دوم |
|
|
مدرسه |
860/0 |
980/23 |
چهارم |
|
|
معلم |
961/0 |
163/77 |
اول |
|
|
برنامه درسی |
880/0 |
91/65 |
سوم |
|
نتایج نشان داد که هر یک از ابعاد مدل به ترتیب: معلم سواد رسانهای (961/0) آموزشوپرورش (931/0) برنامه درسی (۸۸/۰) مدرسه (86/0) دولت (715/0) وزارت آموزشوپرورش (۶۳۹/0) بر آموزش سواد رسانهای در آموزشوپرورش تأثیر داشتند و شاخصهای برازش هنجار شده بنتلربونت، برازش نسبی، برازش افزایشی، شاخصهای تطبیقی مدل نشان داد که مدل ساختاری طراحیشده از برازش مطلوبی برخوردار بود.
بحث و نتیجهگیری
هدف اصلی پژوهش حاضر طراحی و اعتباریابی مدل آموزش سواد رسانهای در آموزش و پرورش بود. اکنون موضوع سواد رسانهای به موضوعی فراگیر و دارای اهمیت برای آموزش و پرورش تبدیل شده است. پژوهش حاضر یک تحقیق ترکیبی اکتشافی متوالی است که در این مرحله یافتههای پژوهش کیفی و کمی را باهم پیوند زده به تفسیر یافتهها میپردازیم.
شبکه مضامین نشان داد که از دیدگاه خبرگان و صاحبنظران لازم است تعداد 6 بعد و 49 مؤلفه در آموزش سواد رسانهای آموزش و پرورش موردتوجه قرار گیرد. تفسیر ابعاد دولت، وزارت، آموزش و پرورش، مدرسه، معلم و برنامه درسی حکایت از آن دارد که مهمترین مؤلفههای بعد دولت عبارتاند از: نهضت سوادآموزی رسانهای، توسعه فناوری، ظرفیت مساجد و فرهنگسراها، و ظرفیت صداوسیما و رسانهها میباشد. نتایج پژوهش نشان از آن است که مهمترین مؤلفههای وزارت سیاستگذاری تشویقی، دوره تربیتمعلم، آموزش مدیران آموزش سواد رسانه و بازنگری کتاب میباشد. همچنین مهمترین مؤلفه آموزش و پرورش عبارتاند از: استانداردهای آموزشی، حمایت از دانشآموز مستعد، همایش سواد رسانهای، بسترسازی فضای مجازی، آموزش مدیران مدرسه، تبیین برای مدیران مدرسه و فراهم کردن معلم سواد رسانهای میباشد. ازنظر پاسخگویان مؤلفه مدرسه شامل: تجهیزات سواد رسانهای، تشویق در مدرسه، تعامل با رسانهها، انتخاب معلم سواد رسانهای، تعامل با اولیاء و تبیین سواد رسانهای برای کادر مدرسه میباشد. در مؤلفه معلم شامل: معلم با صلاحیتهای حرفهای، روش تدریس، تسهیلکننده یادگیری سواد رسانهای، سواد قرآنی، رسانه شناسی، توانایی فنی، معتقد به سبک زندگی اسلامی، ارزش برای فرهنگ ایرانی، معلم با تفکر انتقادی، نظم اجتماعی، توانایی تربیتی، مهارتهای ارتباطی و ارزشیابی میباشد و در آخر مؤلفه برنامه درسی نیز شامل مضامین: خودباوری، تفکر انتقادی دانشآموز، امیدواری، دشمنشناسی، رسانه شناسی، قدرت تحلیل، مخاطب فعال، تقوای رسانهای، خودشناسی، آیندهپژوهی، برنامهریزی مصرف بهینه، خودکنترلی، شناخت سبک زندگی اسلامی، شناخت ارزشهای بومی و توانایی نشر و بازنشر میباشد.
نتایج این پژوهش در بعد دولت با پژوهشهای سید بشیر حسینی و حق پناه (1398)، صلواتیان و همکاران (1395)، نیازی، زوارکی و علیآبادی (1395)، جهاندار امیری و همکاران (1398)، هاشمی (1393) مطابقت دارد.
نتایج این پژوهش در بعد وزارت با پژوهشهای سجاد کرمی نامیوندی (1395)، بیبی مریم مصطفوی (1394)، عباس تقی زاده (1396) و سید مهدی شریفی و سجاد کرمی نامیوندی (1397) مطابقت دارد.
در بعد آموزش و پرورش این پژوهش با پژوهشهای میهان و همکاران (2015)، لی (2016)، شهامت و داورپناه (1397)، مارتین (2011)، سید بشیر حسینی و حمیده بهرامی (1398)، عمران و همکاران (2014) و سلیمان و همکاران (1392) همسویی دارد.
نتایج پژوهش در بعد مدرسه با پژوهشهای سیروس محمودی و همکاران (1398)، خانیکی و همکاران (1395)، هاشمی (1393)، اویومی و فاتوکی (2015) و خسروشاهی و برقی (1397) مطابقت دارد.
در بعد معلم سواد رسانهای پژوهشهای داوود کاووسی (1400)، فخاری و اشرفی (1391)، میرزا محمدی و همکاران (1392)، سلیمان و همکاران (1392)، عرب شاهی و همکاران (1395)، سید احمد عسکری و همکاران (1399)، تقی زاده و کیا (1393)، سرافین (2011)، سید بشیر حسینی و حسین حق پناه (1398)، زهره خلج و داریوش نوروزی (1398) همسویی دارد.
در بعد برنامه درسی پژوهشهای غلامی بینا باج و علیپور (1401)، فاطمه کرمانشاهی و همکاران (1394)، باباکور و همکاران (1397)، امیری (1388)، فرغانی و خدامرادی (1398)، لایتش (2006)، سید بشیر حسینی و حسین حق پناه (1398)، صلواتیان و همکاران (1395)، داس و همکاران (2018)، جهاندار امیری و همکاران (1398)، صالحی (1396) و تقی زاده و کیا (1393) مطابقت دارد.
نتایج مربوط به شاخصهای برازش تحقیق نشان داد که مقدار مربوط به آلفای کرونباخ و پایایی ترکیبی متغیرها در همه متغیرها، بالاتر از 7/0 میباشد که حاکی از پایایی مناسب مدل دارد. همچنین نتایج تحقیق مشخص نمود که میزان روایی همگرا برای تمامی عوامل بالاتر از سطح معیار 4/0 میباشد که نشاندهنده مناسب بودن میزان روایی همگرا تحقیق میباشد. همچنین روایی واگرا در تحقیق حاضر نیز در قالب ماتریس عوامل در عوامل، موردبررسی و تأیید قرار گرفت. همچنین مطابق با شکل مدل تحقیق تمامی بارهای عاملی مربوط به عوامل تحقیق، بیش از 4/0 میباشد که نشاندهنده مناسب بودن این معیار میباشد.
با توجه به سه مقدار 19/0، 33/0 و 67/0 که بهعنوان مقادیر ضعیف، متوسط و قوی برای R2 معرفیشده است و در همه عوامل، مقدار بیشتر از 67/0 به دست آمد که نشان از مناسب بودن این شاخص دارد. با توجه به سه مقدار 01/0، 25/0 و 36/0 که بهعنوان مقادیر ضعیف، متوسط و قوی برای GOF معرفیشده است و در همه عوامل، مقدار بیشتر از 36/0 به دست آمد که نشان از برازش کلی قوی مدل دارد. با این توجه مشخص گردید که مدل ارائهشده در تحقیق حاضر، از برازش مناسبی برخوردار میباشد.
در بُعد دولت بار عاملی ظرفیت مساجد و فرهنگسراها 927/0 و مقدار آماره t 715/9 شد؛ و مقدار بار عاملی ظرفیت صداوسیما و رسانهها 813/0 و مقدار آماره t 459/9 شد؛ و بار عاملی نهضت سوادآموزی رسانهای 725/0 و مقدار آماره t آن 390/8 شد و بار عاملی توسعه فناوری 481/0 و مقدار آماره t آن 365/3 گردید؛ بنابراین با اطمینان 95% متغیر دولت و آموزش سواد رسانهای رابطه مثبت و معناداری دارند.
همچنین در بُعد وزارت آموزش مدیران آموزش سواد رسانهای بار عاملی 957/0 و مقدار آماره t 651/10 شد و سیاستگذاری تشویقی با بار عاملی 826/0 و مقدار آماره t 723/7 گردید و دوره تربیتمعلم با بارعاملی 774/0 و مقدار آماره t 615/9 شد و بازنگری کتاب با بارعاملی 741/0 و مقدار آماره 491/9 گردید؛ بنابراین با اطمینان 95% متغیر وزارت و آموزش سواد رسانهای رابطه مثبت و معناداری دارند.
در بعد آموزش و پرورش استانداردهای آموزشی با بارعاملی 857/0 و مقدار آماره t 167/7؛ بسترسازی فضای مجازی با بارعاملی 729/0 و مقدار آماره t 843/3؛ همایش سواد رسانهای با بارعاملی 705/0 و مقدار آماره t 039/6؛ حمایت از دانشآموز مستعد با بارعاملی 698/0 و مقدار آماره t 986/5؛ تبیین برای مدیران مدرسه با بارعاملی 677/0 و مقدار آماره t 405/7؛ آموزش مدیران مدرسه با بارعاملی 467/0 و مقدار آماره t 602/3 و فراهم کردن معلم سواد رسانهای با بارعاملی 539/0 و مقدار آماره t 303/4 گردید؛ بنابراین با اطمینان 95% متغیر آموزش و پرورش و آموزش سواد رسانهای رابطه مثبت و معناداری دارند.
در بُعد مدرسه، تجهیزات سواد رسانهای با بارعاملی 886/0 و مقدار آماره t 278/7؛ تشویق در مدرسه با بارعاملی 878/0 و مقدار آماره t 586/7؛ تعامل با رسانهها با بارعاملی 717/0 و مقدار آماره t 075/8؛ تبیین سواد رسانهای برای کادر مدرسه با بارعاملی 717/0 و مقدار آماره t 450/4؛ انتخاب معلم سواد رسانهای با بارعاملی 648/0 و مقدار آماره t 604/6 و تعامل با اولیاء با بار عاملی 507/0 و مقدار آماره t 434/5 گردید؛ بنابراین با اطمینان 95% متغیر مدرسه و آموزش سواد رسانهای رابطه مثبت و معناداری دارند.
در بُعد معلم سواد رسانهای، توانایی تربیتی با بارعاملی 909/0 و مقدار آماره t 218/8؛ معتقد به سبک زندگی اسلامی با بارعاملی 862/0 و مقدار آماره t 239/6؛ سواد قرآنی با بارعاملی 853/0 و مقدار آماره t 141/7؛ توانایی فنی با بارعاملی 832/0 و مقدار آماره t 435/5؛ مهارت ارتباطی با بارعاملی 797/0 و مقدار آماره t 641/5؛ روش تدریس با بارعاملی 787/0 و مقدار آماره t 898/5؛ ارزشیابی با بارعاملی 740/0 و مقدار آماره t 650/4؛ ارزش برای فرهنگ ایرانی با بارعاملی 649/0 و مقدار آماره t 610/4؛ معلم با صلاحیتهای حرفهای با بارعاملی 576/0 و مقدار آماره t 578/5؛ معلم با تفکر انتقادی با بارعاملی 571/0 و مقدار آماره t 277/5؛ نظم اجتماعی با بارعاملی 566/0 و مقدار آماره t 175/5؛ تسهیلکننده یادگیری سواد با بارعاملی 543/0 و مقدار آماره t 097/4 و رسانه شناسی با بارعاملی 452/0 و مقدار آماره t 251/3 گردید؛ بنابراین با اطمینان 95% متغیر معلم و آموزش سواد رسانهای رابطه مثبت و معناداری دارند.
بُعد برنامه درسی آموزش سواد رسانهای، قدرت تحلیل با بارعاملی 980/0 و مقدار آماره t 653/9؛ دشمنشناسی با بارعاملی 883/0 و مقدار آماره t 396/7؛ امیدواری با بارعاملی 866/0 و مقدار آماره t 231/8؛ رسانه شناسی با بارعاملی 769/0 و مقدار آماره t 586/9؛ شناخت ارزشهای بومی با بارعاملی 758/0 و مقدار آماره t 521/8؛ توانایی نشر و بازنشر با بارعاملی 737/0 و مقدار آماره t 074/8؛ خودکنترلی با بارعاملی 729/0 و مقدار آماره t 627/6؛ آیندهپژوهی با بارعاملی 704/0 و مقدار آماره t 683/7؛ خودشناسی با بارعاملی 687/0 و مقدار آماره t 341/5؛ تقوای رسانهای با بارعاملی 624/0 و مقدار آماره t 028/4؛ خودباوری با بارعاملی 587/0 و مقدار آماره t 368/5؛ برنامهریزی مصرف بهینه با بارعاملی 583/0 و مقدار آماره t 385/6؛ مخاطب فعال با بارعاملی 466/0 و مقدار آماره t 480/4؛ شناخت سبک زندگی اسلامی با بارعاملی 459/0 و مقدار آماره t 265/2 و تفکر انتقادی دانشآموز با بارعاملی 425/0 و مقدار آماره t 080/9 گردید؛ بنابراین با اطمینان 95% متغیر برنامه درسی و آموزش سواد رسانهای رابطه مثبت و معناداری دارند.
شبکه مضامین نشان داد که از دیدگاه خبرگان و صاحبنظران لازم است تعداد 6 بعد و 49 مؤلفه در آموزش سواد رسانهای آموزشوپرورش موردتوجه قرار گیرد. تفسیر ابعاد دولت، وزارت، آموزشوپرورش، مدرسه، معلم و برنامه درسی حکایت از آن دارد که مهمترین مؤلفههای بعد دولت عبارتاند از: نهضت سوادآموزی رسانهای، توسعه فناوری، ظرفیت مساجد و فرهنگسراها و ظرفیت صداوسیما و رسانهها میباشد. نتایج پژوهش نشان از آن است که مهمترین مؤلفههای وزارت سیاستگذاری تشویقی، دوره تربیتمعلم، آموزش مدیران آموزش سواد رسانه و بازنگری کتاب میباشد. همچنین مهمترین مؤلفه آموزشوپرورش عبارتاند از: استانداردهای آموزشی، حمایت از دانشآموز مستعد، همایش سواد رسانهای، بسترسازی فضای مجازی، آموزش مدیران مدرسه، تبیین برای مدیران مدرسه و فراهم کردن معلم سواد رسانهای میباشد. ازنظر پاسخگویان مؤلفه مدرسه شامل: تجهیزات سواد رسانهای، تشویق در مدرسه، تعامل با رسانهها، انتخاب معلم سواد رسانهای، تعامل با اولیاء و تبیین سواد رسانهای برای کادر مدرسه میباشد. در مؤلفه معلم شامل: معلم با صلاحیتهای حرفهای، روش تدریس، تسهیلکننده یادگیری سواد رسانهای، سواد قرآنی، رسانه شناسی، توانایی فنی، معتقد به سبک زندگی اسلامی، ارزش برای فرهنگ ایرانی، معلم با تفکر انتقادی، نظم اجتماعی، توانایی تربیتی، مهارتهای ارتباطی و ارزشیابی میباشد و در آخر مؤلفه برنامه درسی نیز شامل مضامین: خودباوری، تفکر انتقادی دانشآموز، امیدواری، دشمنشناسی، رسانه شناسی، قدرت تحلیل، مخاطب فعال، تقوای رسانهای، خودشناسی، آیندهپژوهی، برنامهریزی مصرف بهینه، خودکنترلی، شناخت سبک زندگی اسلامی، شناخت ارزشهای بومی و توانایی نشر و بازنشر میباشد.
براساس نتایج این پژوهش پیشنهادهای کاربردی زیر ارائه میگردد:
1- در چارت آموزشی وزارت آموزش و پرورش، معاونت آموزش سواد رسانهای قرار گیرد.
2- از ظرفیتهای بومی برای آموزش سواد رسانهای استفاده شود.
3- تبلیغ و ترویج آموزش سواد رسانهای در دستور کار دولت و وزارت آموزش و پرورش قرار گیرد.
4- معلمین جوان برای آموزش سواد رسانهای در نظر گرفته شوند.
5- برگزاری دوره تربیتمعلم سواد رسانهای در دستور کار شورای سیاستگذاری وزارت آموزش و پرورش قرار گیرد.
6- رشته سواد رسانهای به لیست رشتههای تحصیلی متوسطه اضاف شود.
7- آمایش سرزمین با محوریت آموزش سواد رسانهای در کشور انجام شود.
8- همایشهای ملی، منطقهای و شهرستانی با محوریت آموزش سواد رسانهای برگزار شود.
9- نشریه آموزش سواد رسانهای با هدف پوشش معلمان و اولیاء در دستور کار وزارت آموزش و پرورش قرار گیرد.
از محدودیتهای پژوهش میتوان به موارد زیر اشاره نمود:
ü در فرآیند اجرای هر پژوهشی، موانع و محدودیتهایی پیش روی محقق قرار دارد، این پژوهش نیز از این قاعده مستثنا نبوده است. مهمترین محدودیتهای پژوهش حاضر به شرح ذیل است:
ü پژوهش حاضر بهصورت موردی در آموزش و پرورش استان فارس انجام شد، به همین علت امکان محدودیت تعمیم آن به سایر استانهای دیگر وجود دارد.
ü در بخش کمی این پژوهش برای گردآوری دادهها از پرسشنامه محقق ساخته استفاده گردید و تیم رساله حداکثر دقت را به کار بردند، لیکن امکان خودداری افراد در پاسخ واقعی وجود داشته است.
ü فرآیند اجرای این پژوهش وقتگیر و زمانبر بود. این پژوهش در شرایط شیوع بیماری کرونا انجام شد و به علت شرایط خاص برگزاری مجازی و نیمهحضوری کلاسها، صاحب نظرات و خبرگان پس از پیگیری زیاد مصاحبه را میپذیرفتند.
بیان همراه با ناامیدی ذینفعان آموزشی در موضوع آموزش سواد رسانهای زیاد بود. هرچند غربت آموزش سواد رسانهای دل را به درد میآورد، لیکن انگیزه گرهگشایی از این مشکل در من تقویت میشد
