مقدمه

یکی از عمده­ترین مولفه­های اثرگذار در تحولات اجتماعی و فرهنگی دوران معاصر وجود «شکاف نسلی» است (رضایی و کوپایی، 1399). با پیدایش و گسترش شهرنشینی و ظهور تکنولوژی های جدید نسل جدید با دنیای جدیدی روبرو است که ارزش ها، هنجارها و فرهنگ او را دچار دگرگونی کرده است و سپس باعث ایجاد فاصله نسلی در میان فرزندان و والدین گردیده است (نرماشیری و همکاران، 1400). اختلاف نظر بر سر وجود «شکاف نسلی» میان کارشناسان وجود دارد. با این حال، در جوامعی مانند ایران که تحولات اجتماعی بزرگی را تجربه می‌کنند، عدم مدیریت صحیح تعارضات ناشی از این تغییرات در بخش‌های مختلف جامعه، زمینه‌ساز بروز «شکاف نسلی» و «تفکیک بین نسل‌ها» است (دانش و همکاران^[1]، 2014). شکاف نسل­ها بحران در امر توالی فرهنگی نسل­هاست، که باعث اختلال در عملکرد نهادهایی می شود که وظیفه انتقال ارزش­ها، هنجارها و الگوهای تفکر و عمل را در حوزه فرهنگ به نسل­های بعدی بر عهده دارند. و این جاست که اهمیت روزافزون خانواده و نظام آموزش و پرورش در جامعه پذیر کردن افراد بیشتر آشکار می شود (عزیزیان، 1394).

تفاوت بین نسل ها و تأثیر آنها بر جنبه های مختلف زندگی ما همچنان توجه عموم را به خود جلب می­کند. رسانه‌ها اغلب توصیه‌هایی درباره نحوه برخورد با شکاف‌های نسلی ارائه می‌کنند (رافسون^[2]، 2014). به همین ترتیب، تحقیقات آموزشی نه تنها به ما در مورد نگرانی‌های مربوط به تأثیر تفاوت‌های نسلی در یادگیری هشدار می‌دهد، بلکه توصیه‌هایی به مربیان در مورد استفاده از روش‌های آموزشی جدید ارائه می­دهند (دیپیرتو^[3]،2012). نسل جدید باید درکلاس درس درگیر شود در حالی که آموزش خوب و طراحی آموزشی مستحکم، یادگیری را برای دانش‌آموزان و برای همه تسهیل می‌کند. درک تفاوت‌های بین نسل‌هایی که در یک محیط آموزشی شرکت می‌کنند می‌تواند نه تنها یادگیری را تسهیل کند، بلکه باعث افزایش درک متقابل، بهبود ارتباطات و تقویت روابط بین دانش­آموزان، دانشجویان و مربیان شود (بهار و هوروات^[4]،2016). می­توان گفت، شکاف نسلی در کلاس های درس، بین معلمان و دانش آموزان، اغلب نشان دهنده نبود سازگاری بین ارزش­ها و باورها، سبک­ تدریس و  یادگیری است تا تفاوت سنی. یادگیرندگان جوان اغلب با ذهن­های پرسشگر خود به دنبال کسب حقیقت هستند و به پذیرش چارچوب های تعیین شده اهتمامی ندارند. آنان سریع با فناوری های جدید سازگار می شوند. از سوی دیگر، نسل­های قدیمی­تر این ویژگی را ندارند (علی اکبری، 1401). نتایج بدست آمده از تحقیقات نشان می­دهد آموزش والدین (آموزش خانواده ها از سوی مدرسه) تاثیر بسزایی در کم کردن شکاف نسلی و ایجاد فهم مشترک میان آنان دارد. آموزش مهارت زندگی و اجتماعی به دانش­ آموزان می­تواند شکاف بین نسلی را کاهش دهد و ارتباط موثری را میان والدین و دانش­آموزان ایجاد کند (جابری، شیرین کام و رادمنش، 1398).

در ارتباط با اهمیت موضوع می­توان گفت شکاف نسل­ها را نمی­توان فقط یک مسئله اجتماعی به حساب آورد، بلکه این مسئله دارای ابعاد اقتصادی، سیاسی و فرهنگی نیز می­باشد و در صورت بر طرف کردن و ایجاد هماهنگی بین نسل­ها در واقع می­توان از بروز خیلی از مشکلات جلوگیری کرد. موضوع شکاف نسلی می­تواند از جهت بستر فرهنگی جامعه­ای که در آن دین اسلام پرچم دار معیارهای فرهنگی آن جامعه است، به عنوان یک مساله در مهم در نظر گرفته شود. از طرف دیگر تحقیقات پیشین نشان می­دهد که مسئله شکاف بین نسل­ها مسئله حیاتی می­باشد چرا که افزایش این شکاف به معنای گسترش بی نظمی و سست شدن جامعه و هدر رفتن تلاش چندین ساله بشریت می­باشد (رشیدی توت، 1396). از منظری آسیب شناسانه عوامل بسیاری در بروز و ظهور شکاف نسل­ها نقش دارند. شکاف نسلی موجود در جامعه امروز بر لایه­ های زیرین و حساس دو نهاد مهم اجتماعی یعنی خانواده و مدرسه و کارکردهای مناسب آن اثر گذاشته و اهداف و نیازهای آن دو را خدشه دار ساخته است. بنابراین با توجه به مطالب مطرح شده این مقاله سعی دارد به شناسایی مولفه­های اثرگذار بر شکاف نسلی بالاخص در آموزش و پرورش پپردازد.

مبانی نظری

مفهوم شکاف نسلی

مفهوم شکاف نسلی از دیرباز وجود داشته است اما در سال­های اخیر در جامعه ما برجسته تر شده و اکنون به عنوان یکی از معضلات اصلی جامعه دیده و پرداخته شده است. شکاف نسلی به عنوان تفاوت بین انتخاب­های شخصی، نظرات و ادراک نسل­های مختلف تلقی می­شود که منجر به درگیری و شکاف بین اعضای خانواده می­شود. به دلیل پیشرفت فناوری­های جدید و عدم ارتباط بین نسل جوان و قدیمی­تر، نه تنها بر روابط، بلکه بر فعالیت­های روزمره نیز تأثیر می­گذارد. شکاف نسلی شکافی در روابط خانوادگی ایجاد کرده است (باکینگهام و ویلت^[5]، 2013)

شکاف نسلی در زندگی خانوادگی

خانواده اولین کسی است که نگرش­های در حال تغییر کودک را مشاهده می­کند و تحت تاثیر قرار می­دهد. خانواده به عنوان عامل مهم اجتماعی شدن پذیرفته شده است. خانواده یک کمربند انتقال اصلی برای انتشار استانداردهای فرهنگی به نسل آینده است. شکاف نسلی در خانواده به تفاوت، شکاف یا تعارض بین فرزندان نوجوان و والدینشان در مورد ارزش­ها، نگرش­ها و الگوهای رفتاری اشاره دارد. مشکل شکاف نسلی جهانی است. تقریباً در همه جوامع در همه زمان ها کم و بیش وجود داشته است. به این دلیل است که والدین سنتی و محافظه کار هستند، در حالی که جوانان مدرن و سرکش هستند. در نتیجه این تفاوت ماهیتی بین فرزندان و والدین، درگیری بین دو نسل و از منظر جامعه‌شناختی رخ می‌دهد. این دو نسل در محیط­های فرهنگی-اجتماعی متفاوتی زندگی می­کنند و استانداردهای فرهنگی متفاوتی را تجربه می­کنند. این دو نسل تحت تأثیر سبک‌های مختلف زندگی، غذاها، رسانه‌ها، فناوری، باورها، نگرش‌ها و ارزش‌ها زندگی می‌کنند. بنابراین شکاف نسلی طبیعتاً یک شکاف فرهنگی است (پاتیل^[6]،2014). شکاف نسلی درخانواده محصول بسیاری از عوامل اجتماعی، روانی و اقتصادی از جمله صرف زمان کمتر با هم، شکاف ارتباطی، جدایی/طلاق یا ازدواج مجدد، تحمیل ایدئولوژی، نصیحت، انتخاب­های تحصیلی و ناآگاهی والدین از فناوری­های نوین و ارزش­های مدرن و انسجام با ارزش‌های سنتی است. والدینی که به ارزش‌های سنتی پایبند هستند، می‌خواهند فرزندانشان همانطور که توسط والدینشان بزرگ شده‌اند، بزرگ شوند. بنابراین سعی می­کنند فرزندان خود را وادار کنند هر آنچه در کودکی تجربه کردند را قبول کنند. در میان بسیاری از انتخاب­ها، انتخاب تحصیلی و سپس انتخاب شغلی از همه مهمتر است (ساتر و همکاران^[7]، 2010).

روابط بین نسلی بین خواهر و برادرهای بزرگسال

در کنار یک سنت طولانی تحقیقاتی که همبستگی بین نسلی را بین والدین و کودکان بزرگسال بررسی می‌کند       (سلتزر و بیانچی^[8]، 2013)، تعداد فزاینده‌ای از مطالعات نیز به روابط بین نسلی بین خواهر و برادرهای بزرگسال می‌پردازند ( اشتاین‌باخ، کاپ و لیزرویک^[9]، 2019؛ واکر و همکاران^[10]، 2005). این مهم به نظر می­رسد، زیرا اگرچه پیوندهای چند نسلی (یعنی «عمودی») نسبت به پیوندهای خانوادگی هسته­ای اهمیت پیدا کرده اند، خواهر و برادر (یعنی «پیوندهای افقی) یک منبع اجتماعی مهم در طول زندگی باقی می مانند. نظریه سیستم­های خانواده ( کاکس و پیلی^[11]، 1997) یک چارچوب مفهومی مفید برای ارزیابی این موضوع ارائه می­دهد، زیرا توجه را به وابستگی متقابل بین زیر سیستم­هایی که خانواده ها را تشکیل می دهند معطوف می­کند. روابط والد و فرزند از یک سو و روابط خواهر و برادری از سوی دیگر به عنوان دو زیرسیستم است که روابط همبستگی آنها ممکن است با دو مکانیسم نظری مبهم مرتبط باشد (هانک و اشتان باخ^[12]، 2018).

همبستگی بین نسلی

مفهوم همبستگی بین نسلی اساساً به انسجام اجتماعی در بین نسل­ها اشاره دارد. ادبیات مربوط به همبستگی بین نسلی تا حد زیادی حول شش بعد توسعه یافته است که بنگتسون و رابرتز (مرجع بنگتسون و رابرتس^[13] ،1991) در ابتدا برای محیط درون خانواده پیشنهاد کردند: آمیزشی (نوع و فراوانی تماس)، عاطفی (نوع و درجه احساسات مثبت در بین اعضای خانواده و میزان متقابل بودن این احساسات)، توافقی (میزان توافق از نظر ارزش­ها، نظرات و جهت­گیری ها در بین اعضای خانواده)، کارکردی (حمایت و کمک اجتماعی متقابل، به عنوان تبادل منابع) هنجاری (قدرت تعهد به تعهدات خانوادگی را رعایت کرده و با هنجارهای مربوط به اهمیت ارزش­های مرتبط با خانواده) و ساختاری (فاصله جغرافیایی یا فرصت ساختاری برای تعامل بین نسلی در خانواده) مطابقت داشته باشد. این شش بعد در بسیاری از مواقع در ادبیات به عنوان ابزاری برای بررسی نحوه عملکرد همبستگی بین نسلی در خانواده استفاده شده است (هانگ^[14]، 2012؛ کونگ و همکاران^[15]، 2019).

برخی از محققان تا آنجا پیش رفته اند که به طور خاص پیشنهاد می­کنند که برخی از الگوهای همبستگی بین نسلی که در خانواده­ها مشاهده می­شود با رفتار مشاهده شده در موقعیت های غیر خانوادگی مقایسه شود (هانک و پونزتی^[16]، 2004). برای مثال، گونزالس و همکاران^[17] (2020) معتقدند که انتقال بین نسلی در خارج از محیط خانواده نیز اتفاق می افتد. این نویسندگان همچنین از پتانسیل همبستگی بین نسلی برای بهبود درک ما از روابط بین نسلی غیرخانوادگی صحبت می­کنند. تحلیل‌های انجام‌شده نشان داده‌اند که دلیلی برای توجه ترکیبی به شکل‌های تماس فراخانوادگی و درون‌خانوادگی و همبستگی بین نسلی وجود دارد، کاری که تا به امروز بسیار کم انجام شده است. در نتیجه، زمینه‌های مطالعات خانواده و مطالعات بین نسلی - که عمدتاً به تحلیل برنامه‌ها و سیاست‌های بین‌نسلی فراخانواده اختصاص دارد - باید برنامه‌های تحقیقاتی خود را به یکدیگر نزدیک‌تر کنند و ابزارهای احتمالی همکاری را در نظر بگیرند، چیزی که توسط برخی از نویسندگان پیشنهاد شده است (هانک و پونزتی، 2004).

شکاف نسلی در آموزش و پرورش

یادگیرندگان و مربیان امروز: پر کردن شکاف های نسلی

قانون "هیچ کودکی پشت سر نمی­ماند" از سال 2002 تغییرات زیادی را در سیستم آموزشی ابتدایی با هدف تضمین موفقیت برای همه دانش­آموزان ایجاد کرد. منابع و زمان صرف شده برای ارتقای عملکرد در آزمون استاندارد، که باعث آموزش به جای آزمون و حفظ به جای درک محتوا بود، کاربرد پیدا کرد. مدیران و معلمان مسئول عملکرد به جای مسئول دانش­آموز بودند. معلمان دریافتند که این باعث ایجاد انگیزه برای یادگیری و تمرین مهارت­های حل مسئله می­شود (ترولیان و فونت^[18]، 2011). در محیط آموزشی، چشم اندازهای زیادی برای ارتباط با نسل جدید وجود دارد آن ها از طریق فناوری‌های جدید ارتباط برقرار می‌کنند. ارتباط آنلاین راه دیگری برای سیال نگه داشتن محیط آموزشی است. موفقیت­هایی در توسعه فضاهای یادگیری مشارکتی که تعامل، اجتماعی شدن و خلاقیت را برای رسیدگی به چالش­های آموزش یادگیری نسلی پرورش می­دهند، به دست آمده است. دانش‌آموزان برای بهره‌برداری از پتانسیل خود برای ایجاد مهارت‌ها، روابط و جوامع به حمایت خلاقانه نیاز دارند. بازخورد به دانش­آموز به ارزیابی نقاط قوت، محدودیت­ها، علایق و انگیزه یادگیری او کمک می­کند. وقتی دانش‌آموزان انگیزه یادگیری هدفمند داشته باشند، می‌تواند کنجکاوی و آزمایش آن‌ها را ارضا کند.کار در گروه به دانش­آموزان کمک می­کند تا راه حل­ها را جستجو کنند و اطلاعات را به کار گیرند (کاراکاس و همکاران^[19]، 2015). امروزه دانش­آموزان کاملاً متفاوت از اکثر معلمان خود یاد می گیرند، که می­تواند چالش­هایی را در پر کردن شکاف­های نسلی با راهبردهای آموزشی-یادگیری مؤثر ایجاد کند. مربیان در 20 سال گذشته تلاش کرده­اند تا ازروش سخنرانی به سمت تسهیل­گری حرکت کنند. دانش آموزان امروزی با تکنولوژی بسیار راحت هستند. ضروری است که مربیان با استفاده از تکنیک­های یادگیری تعاملی، دانش­آموزان را در فرآیند یادگیری مشارکت دهند (موریسون^[20]، 2014). تحقیقات استفنز و گانتر^[21] (2016) از مطالعات تحقیقاتی قبلی حمایت می­کند که مزایای رسانه­های اجتماعی در آموزش را نشان می دهد. وقتی دانش­آموزان سرگرم یادگیری هستند و از تخیل خود استفاده می­کنند، تمایل به یادگیری بیشتر دارند. ارتباط مطالب آموزشی با زندگی واقعی و ترکیب کار گروهی به دانش ­آموزان کمک می­کند تا ببینند چگونه و چرا مفاهیم در موقعیت­های مختلف کاربرد دارند (ابلینگر و همکاران^[22]،2005).  استفاده از تمام حواس، به ویژه شنوایی، بصری و حرکتی، به جلوگیری از کسالت کمک می­کند و تعامل با مطالب آموزشی را تشویق می­کند. از آنجایی که دانش‌آموزان از حواس متعدد در یادگیری استفاده می‌کنند، این امر باعث می‌شود که اطلاعات را به حافظه بلندمدت برای یادآوری در تاریخ بعدی بسپارند. ایجاد فضاهای یادگیری با استفاده از روش­های تعاملی مستلزم انعطاف­پذیری و راحتی یادگیرنده و معلم، تحریک حسی، پشتیبانی فناوری و یادگیری مشترک در مدارس و دانشگاه ها است (هارت^[23]، 2017).

ویژگی دانش آموزان نسل جدید

دانش­آموزان امروز در کودک محورترین دوران تاریخ ما بزرگ شده اند، و برخی از آنها والدینی دارند که "مانند هلیکوپتر در نزدیکی فرزندان خود شناور می شوند و آماده اند تا در لحظه به آنجا بروند تا به حل مشکلات بزرگ و کوچک کمک کنند (السوب^[24]، 2008). آنها ممکن است اعتماد به نفس زیادی از خود نشان دهند و گاهی اوقات می­توانند بیش از حد اعتماد به نفس داشته باشند (هو و استراس^[25]، 2000).  تونگ^[26] (2009) در مطالعه فرا تحلیلی خود دریافت که دانش‌آموزان امروزی امتیاز بالاتری در قاطعیت، خودپسندی؛ ویژگی های خودشیفتگی؛ انتظارات بالا؛ و استرس، اضطراب و سلامت روان ضعیف کسب کردند.

1) سبک یادگیری

استراتژی‌های موفق برای آموزش نسل جدید شامل آموزش در بخش‌های کوتاه‌تر، تعاملی‌تر و قابل هضم‌تر است (هارت و توکیهارون^[27]، 2011) مربیان می­توانند از این راهکارها در آموزش استفاده کنند. علاوه بر این، فعالیت‌های یادگیری خودراهبری می‌تواند در توانمندسازی افراد برای به عهده گرفتن مسئولیت یادگیری خود و پرورش شیوه‌های یادگیری مادام‌العمر که فراتر از آموزش رسمی آنها باشد، ارزشمند باشد. تعصبات نسلی مربیان پتانسیل مهار تعاملات و تأثیر منفی بر یادگیری را دارد و مربیان باید از ویژگی­های نسل خود و نحوه تأثیرگذاری بر تدریس آگاه باشند (رابرت و همکاران^[28]، 2012).

سبک تفکر ؛ آیا نسل جدید واقعاً متفاوت از دیگران فکر می کنند و یاد می گیرند ؟

ما به عنوان مربیان باید به یاد داشته باشیم که تأثیر تفاوت‌های نسلی تنها یکی از مؤلفه‌های پویایی پیچیده کلاس درس است، آن هم زمانی که وسوسه می‌شویم در مورد دانش‌آموزان خود به‌عنوان نمایشی همگن از گروه نسلی خود فکر کنیم. این باور عمومی وجود دارد که هزاره‌ها «اطلاعات را اساساً متفاوت از پیشینیان خود می‌اندیشند و پردازش می‌کنند»، که برخی آن را به تفاوت‌های ساختاری مغز نسبت می‌دهند. به همین دلیل، ما اغلب با توصیه­هایی برای تغییر سبک تدریس و اجرای راهبردهای آموزشی جدید برای سازگاری با یادگیرندگان هزاره مواجه می شویم (بهار و هوروات،2016).

سبک ارتباطی

تحقیقات از ادعاهای نظریه پردازان جمعیت حمایت می­کند که نسل جدید نیازهای بیشتری به تعلق داشتن به گروه­های اجتماعی و به اشتراک گذاشتن با دیگران، غرایز تیمی قوی­تر و پیوندهای همسالان محکم­تر، و نیازهای بیشتری برای دستیابی و موفقیت دارند(شوارتز و همکاران^[29]، 2018). دیدگاه‌های کلیشه‌ای، نسل جدید را از نظر فناوری پیچیده اما فاقد مهارت‌های ارتباطی توصیف می‌کنند (هارتمان و کامبریج^[30]، 2011)

نقش بازخورد  و تقویت

نسل جدید به دنبال تقویت مثبت مکرر و مداوم از معلمان خود هستند، که می­تواند به ایجاد اعتماد به نفس و افزایش احساس امنیت کمک کند. کسانی که در نسل هزاره هستند اغلب برای مشارکت به جای عملکرد پاداش دریافت کرده­اند. با این حال، بسیاری از انواع تمجیدهای بی­دلیل می­تواند منجر به رضایت و همچنین تقویت خودشیفتگی شود (السوب، 2008). اگرچه نسل جدید انتظار بازخورد فوری و مداوم دارند، اما ممکن است به دریافت بازخورد منفی عادت نداشته باشند و دریافت بازخورد انتقادی ممکن است بسیار چالش برانگیز باشد. مربیان باید مهارت­هایی را برای ارائه بازخورد مؤثر، از جمله زمینه­هایی برای بهبود را توسعه دهند. خود ارزیابی می­تواند ابزار ارزشمندی برای این نسل باشد. پرسیدن سوالاتی مانند "فکر کردید چه کاری را خوب انجام دادید؟" یا «فکر می‌کنید در چه چیزی می‌توانید پیشرفت کنید؟» به مربی کمک می­کند تا بینش خود را در مورد ادراکات یادگیرنده و اینکه آیا او از هرگونه نقص آگاه است یا خیر ارتقا دهد. همچنین به مشارکت دانش­آموزان در یادگیری فعال کمک می­کند، جایی که به آنها فرصت داده می شود تا به طور مشترک کار کنند(شوارتز و همکاران، 2018).

نقش نظام آموزشی درکاهش شکاف نسلی

آموزش تفاوت­های فردی به دانش آموزان

 آموزش مهارت­های اجتماعی: از طریق کتاب­های درسی و برنامه های رسمی و غیر رسمی؛

 آموزش رعایت احترام به همدیگر علیرغم تفاوت­های فردی، بالا بردن قدرت تحلیل نسل جوان، ایجاد نقش الگویی؛

حذف نظام و یا باورهای صفر و یکی یا تفکر سیاه و سفید (مرادی، 1393).

پیشنه پژوهش

جدول 1 – پیشینه مرتبط با عوامل موثر بر ایجاد شکاف نسلی

خانواده

شواهدی وجود دارد که نشان می­دهد والدین بزرگتر و فرزندان بزرگسال آنها ممکن است روابط خود را با یکدیگر به روش­های مختلف ارزیابی کنند. تا به امروز، ما اطلاعات کمی در مورد آنچه ممکن است باعث این اختلافات شود، می­دانیم (شاپیرو^[31]،2004). از طرفی به دلیل انتقال طولانی به بزرگسالی و کاهش نرخ ازدواج، پیوندهای بین بزرگسالان و والدین به طور فزاینده­ای در زندگی افراد برجسته شده است. بررسی ادبیات الگوهای تغییرات اجتماعی و تفاوت بین نسلی را نشان می­دهد. فشارهای مالی ماهیت بسیاری از پیوندهای والد/ فرزند را از جمله افزایش نرخ همبستگی بین نسلی تغییر داده است. سیاست­های دولت نیز منعکس کننده ارزش­های اجتماعی است و به نوبه خود بر توزیع منابع والدین و فرزندان بزرگ تأثیر می­گذارد. تغییرات جمعیت شناختی (به عنوان مثال، تعداد اعضای خانواده، ازدواج تاخیری) نیز در روابط بین فرزندان و والدین آشکار شده است (فینگرام، هو وبریدیت^[32]، 2020).

الف) برداشت­های متفاوت از روابط

بدیهی است که والدین و فرزندان نوجوانشان ممکن است رابطه خود را با یکدیگر به روش­های مختلفی ارزیابی کنند. مطالعات نشان می­دهند که درجه بالایی از اختلاف نظر در مورد نحوه نگاه والدین و فرزندانشان به رابطه آنها وجود دارد. والدین معمولا کیفیت روابط بهتری را گزارش می­کنند در حالی که کودکان تماس و تبادل کمک بهتری را گزارش کردند، اما نه به عنوان کیفیت روابط مثبت که توسط والدین آنها بیان شده است (شاپیرو^[33]، 2004). یک مطالعه نشان داد که اگرچه بین نسل‌های مختلف بر روی جنبه‌های خاصی توافق وجود دارد، اما والدین احتمالاً روابط خود را با فرزندانشان مثبت درک می‌کنند (اگوال و همکاران^[34]، 2017).

ب) فقدان ارتباط

عدم ارتباط یکی از دلایل اصلی شکاف نسلی است. والدین در ایجاد تعادل بین کار و خانواده بسیار مطمئن هستند، اما اگرچه آنها این کار را برای کسب درآمد بهتر برای فرزندان خود انجام می­دهند، اما فراموش می­کنند که با فرزندانشان وقت صرف کنند. بیشتر وقت آنها صرف بار کاری سنگین و استرس در محل کار می­شود. از طرفی کودکان زندگی مدرسه و اتفاقات روزمره خود را با والدین خود به اشتراک نمی­گذارند بنابراین کودکان مورد بی­توجهی قرار می­گیرند و این امر باعث ایجاد موانع ارتباطی در جامعه می­شود و شکاف نسلی  در خانواده را افزایش می دهد (اگوال و همکاران، 2017).

نظام آموزشی

با توجه به فناوری­های مدرن در بین تمام زمینه­های فعالیت بشری، شیوه کار دستخوش تغییرات شگرفی شده است، بخش آموزش نیز استثنایی نیست. در سطح جهانی، به دلیل واقعیت افزوده، واقعیت مجازی و یادگیری ترکیبی، تغییرات تکاملی در روش‌های یاددهی- یادگیری ایجاد شده است. معلمان مدرن مجبورند روش‌های تدریس جدید را برای سازگاری با نسل کنونی فراگیران تطبیق دهند. هزاره جدید انتظارات یادگیری جدید، سبکی که خود را معرفی می­کند و نیازهای متفاوتی نسبت به نسل­های گذشته یادگیرندگان دارد (پان^[35]،2023)

فناوری

فناوری رو به رشد می­تواند بر روابط خانوادگی تأثیر بگذارد و می­تواند دلایل اصلی درگیری باشد (فیسر^[36]، 2003). اگرچه بسیاری از این فناوری‌های جدید که هم فرصت‌ها و هم خطرات را به همراه دارند، برای جامعه جدید نیستند، اما تأثیر آن به‌ویژه برای نوجوانان و نسل‌های جوان، گسترده‌تر و فوری‌تر است (لیوو و لیوستون^[37]، 2002). بنابراین می­توان گفت که بسیاری از اعضای نسل­های قدیمی قادر به پذیرش فناوری های جدید نیستند در حالی که اکثریت نسل جوان آن را ابزاری رهایی بخش می­دانند که در خدمت فرصت­های مختلف از تحصیل تا شغل و بسیاری از جنبه های دیگر است. نتایج پژوهش محمدکریمی، مقصودی و مقصودی (1401)  بیانگراین است که شبکه اجتماعی نیز می­تواند بر روی روابط بین نسلی و شکاف بین نسلی تاثیر مستقیم داشته باشد و هنجارها و ارزش­های جدیدی خلق کند.

علل اجتماعی

شهریاری و باقری (1401) در پژوهش خود نشان دادند که بین اوقات فراغت جوانان و والدین آنها، و استفاده از وسایل ارتباط جمعی، بین پایگاه اجتماعی اقتصادی والدین و فرزندان فاصله معناداری وجود دارد. فاصله سنی بین فرزندان و والدین بر شکاف نسلی تاثیر دارد. همچنین بین شکاف بین نسلی و هویت سیاسی - اجتماعی رابطه معنی داری وجود دارد (پورشریف و اکبرپور، 1401). مدنی و همکاران (1394) نیز نشان دادند که متغیرهای تحصیلات، اعتماد اجتماعی، اعتقادات دینی و استفاده از رسانه­های جمعی بعنوان عوامل تاثیرگذار در بروز شکاف نسلی شناخته می شوند. از طرفی، رسانه­های جمعی باعث  تغییر ارزش­ها شده ، به نحوی که در شرایط کنونی، همگانی شدن ارتباطات و رسانه­ها برشکاف ارزش­های نسلی موثر بوده است (احمدی و باقرآبادی، 1393). تحقیقات نشان می­دهد که سبک زندگی، وسایل ارتباط جمعی، گرایش به اعتقادات دینی، گروه همسالان و نظام آموزشی بهترین پیش بینی کننده شکاف بین نسلی دانش­آموزان هستند (یوسفی، فراشبندی و شریفی، 1396).

علل فرهنگی

 مشاهده شده است که ارزش‌های فرهنگی بر شکاف نسلی تأثیر می‌گذارد. به‌طور سنتی، آسیایی‌ها تمایل دارند در خانواده‌های مشترکی زندگی کنند که خانواده سلسله مراتبی دارد. نسل­های زیادی با هم زندگی می­کنند. سن، جنسیت و وضعیت نسلی اعضای خانواده از عوامل اصلی تعیین کننده رفتار و نقش های ارتباطی است. به طور کلی، همنوایی اهمیت بالایی دارد. وابستگی متقابل ترویج می­شود و هویت شخصی مهار می­شود. محافظه کار بودن تشویق می­شود و به رفاه و یکپارچگی خانواده بیش از فردیت اهمیت داده می شود (اگوال و همکاران، 2017).

روش

روش این پژوهش توصیفی- تحلیلی، متنی و شامل بررسی مقالات و متون در حوزه شکاف نسلی بالاخص در حوزه آموزش و پرورش است و در آن منابع معتبر و به روز استفاده شده است.

یافته ها

شکل 1- شاخص­های اثرگذار بر ایجاد شکاف نسلی

مولفه­های اثرگذار بر شکاف نسلی با توجه به پیشینه موضوع، در پنج بعد فردی و خانوادگی، آموزشی- محیطی، اجتماعی- فرهنگی، سیاسی و دینی - مذهبی دسته­بندی می­شوند. شاخص­های استخراج شده در حوزه فردی و خانوادگی عبارتند از: عدم ارتباط، میزان آشنایی خانواده با فناوری، سبک تربیتی خانواده، ساختار خانواده، پایگاه اجتماعی و اقتصادی، اصول حاکم بر مدیریت خانواده، سبک زندگی، برداشت متفاوت از روابط، سواد رسانه­ای و تحصیلات والدین؛ حوزه فرهنگی- اجتماعی عبارتند از: رسانه­های دیداری و شنیداری، رسانه­های جمعی غربی، نوع استفاده از اشکال تکنولوژی، شبکه­های اجتماعی مجازی، نحوه گذران اوقات فراغت، مدرنیسم و جهانی شدن؛ حوزه دینی- مذهبی عبارتند از: غفلت از دین و تربیت دینی، عدم توجه به ارزش­ها، میزان دینداری خانواده و توجه به نظارت ارزشی؛ حوزه آموزشی- محیطی عبارتند از: نظام آموزشی(برنامه ریزان و معلمان)، برنامه درسی پنهان، معاشرت با همسالان و توجه بیشتر به آموزش به جای پرورش؛ حوزه سیاسی عبارتند از: سیاست گذاری فرهنگی، توزیع ناعادلانه امکانات و عدم وفاق ملی در جامعه.

شکل 2-مدل مفهومی شاخص­های اثرگذار بر شکاف نسلی در حوزه فردی- خانوادگی

شکل 3-1- مدل مفهومی شاخص­های اثرگذار بر شکاف نسلی در حوزه حوزه فرهنگی- اجتماعی

شکل 4-مدل مفهومی شاخص­های اثرگذار بر شکاف نسلی در حوزه حوزه مذهبی- دینی

شکل 5- مدل مفهومی شاخص­های اثرگذار بر  شکاف نسلی در حوزه حوزه آموزشی- محیطی

شکل 6-مدل مفهومی شاخص­های اثرگذار بر شکاف نسلی در حوزه حوزه سیاسی

بحث و نتیجه گیری

با توجه به نتایج می­توان گفت سیاست‌های نسلی، در هر دو نسخه توصیفی و برنامه‌ای باید هم حوزه خصوصی (خانواده) و هم حوزه عمومی (سازمان‌ها، جامعه، عناصر کلان اجتماعی) را در نظر بگیرند. هدف نهادینه کردن مجاری برای برقراری روابط فردی و جمعی بین نسل‌ها است (روگر و سانچز^[38]، 2023). نسل جدید پرانرژی، کنجکاو و با انگیزه برای یادگیری هستند. هم معلمان و هم مربیان باید از فرصت­های یادگیری غنی استفاده کنند. ارائه چالش­ها بدون پاسخ­های مستقیم، به جای اینکه از آنها بخواهیم به سادگی حقایق را بازگو کنند، می­تواند دانش­آموزان را به تفکر خلاق ترغیب کند. معلمان همچنین باید برای ایجاد فرهنگی تلاش کنند که در آن فراگیران تشویق شوند تا اعمال و دانش خود را زیر سوال ببرند. در حالی که نسل­های قبلی ممکن است احساس وظیفه داشته باشند و اغلب آنچه را که به آنها گفته می­شد بدون درخواست انجام می دادند، نسل جدید ممکن است نیاز داشته باشند که هدف و معنای فعالیت ها به صراحت بیان شود.  باید فناوری در آموزش ما گنجانده شود و از آن استفاده شود. منابع آموزشی از جمله فیلم ها، جزوه ها و سایر مطالب باید به صورت دیجیتالی در دسترس باشند. نسل جدید یادگیرندگان مشارکتی هستند و درگروه­ها بهترین کار را انجام می­دهند. به عنوان  معلم، باید دیدگاه­های نسل جدید را درک کنیم و بدانیم که آنها بازتاب فرهنگ معاصر هستند. این نسل همان کاری را انجام می­دهند که والدین، معلمان و رسانه ها به آنها آموزش داده اند. ما باید با ترویج یادگیری فعال و عملی و الگوبرداری از اهمیت یادگیری مادام‌العمر برای آموزش این نسل تلاش کنیم. آنها نقاط قوت زیادی دارند، مانند انگیزه برای موفقیت، توانایی انجام چند کار و دانش در مورد چگونگی تطبیق فناوری. استفاده از نقاط قوت این نسل می تواند منجر به پیشرفت و نوآوری درحوزه  آموزش شود.

با توجه به نتایج پژوهش، پیشنهاد می­شود:

- هر دو نسل به رسمیت شناخته شوند.

- والدین و خانواده ها توسط دستگاه­های مربوطه آموزش داده شوند.

- امروز ما باید نیاز افراد را با سوال از زبان خود آنان متوجه شویم زیرا شکاف نسل توان ما را در شناخت نیازهای آنان به حداقل رسانیده است. بعد با جمع بندی نظرات به خواسته­های عقلانی آنان پاسخ مثبت داده و سریع به برنامه­ریزی بپردازیم.

جوانان گرایش زیادی به اطلاعات و ارتباطات اینترنتی و استفاده از آنها دارند. با وجود فضای اینترنت، ماهواره، و سایر وسایل ارتباط جمعی لازم است زمینه افزایش سواد رسانه­ای والدین فراهم شود تا زمینه شکاف نسلی کمتر شود.

تعداد فرزندان بیشتر، شکاف نسلی بالاتری را در خانواده نشان می­دهد، بنابراین توصیه می­شود ازکانال رسانه یا آگاهی به خانواده­های با جمعیت بیشتر از طریق آموزش پرورش، به آنها نشان داده شودکه چگونه والدین می توانند به طور همزمان ارتباط نزدیکتری با چند فرزند خود برقرار سازند.

والدین باید نظارت و کنترل بیشتری به معاشرت فرزندانشان داشته باشند. از آنجا که جوانان بیشترین زمان را با دوستان خود سپری می­کنند، ممکن است با آسیب­های اجتماعی روبرو شوند. بهتر است با ایجاد تقویت فضای دوستی بین والدین و فرزندان، تجربیات والدین در زمینه دوستیابی به درستی انتقال پیدا کند.

برنامه­ریزی در نظام آموزش و پرورش از دوران پیش دبستانی

معلمان باید اشکال مختلف فناوری را در کلاس استفاده کنند تا یادگیری را برای دانش آموزان جذاب­تر کنند

مصونیت فرهنگی- ارزشی جامعه و برنامه­ریزی کارآمد فرهنگی

با توجه به تاثیر رو به رشد فضای مجازی بر روی دانش­آموزان و  بخصوص نسل جوان و ایجاد پدیده شکاف نسلی به عنوان نتیجه آن، باید آنها شناخت از این پدیده داشته باشند. آگاهی وتسلط برمولفه­های مهم ارتباطی و فرهنگی و دارا بودن دانش کافی در مقابله با این محیط جدید می­تواند اثرات مخرب فضای مجازی را به کمترین مقدار برساند. بنابراین پدیده سواد رسانه ای یکی از راهکارها می باشد.