مقدمه

امروزه در بسیاری از موارد مرزهای سنتی آموزش و فناوری ها از بین رفته و نیازمند است که دوباره تعریف شود. مثلاً از بین رفتن مرز بین دولت های ملی و جامعه جهانی، بین فرهنگ ملی و خرده فرهنگ های تشکیل دهنده آن، بین مدرسه و جامعه  محلی، بین خانه و مدرسه، بین آموزش و کار، بین دنیای کار و موسسات یادگیری، بین آموزش رسمی و غیر رسمی، بین برنامه درسی از قبل تنظیم شده و انتخاب های افراد، بین شاگر و معلم، بین والدین و فرزندان، بین انسان و ماشین و حتی بین رشته های مختلف، موجب شده تا چالش های عمده ای در آموزش ایجاد شود که به منظور برخورد با آنها و انطباق با تغییرات پیش آمده، برنامه ریزان و مربیان آموزشی بایستی گام هایی فوری و متهورانه برای تجدید سازمان آموزشی در تمامی جنبه ها و ابعاد بردارند و بدیهی است که غفلت از این کار به معنی سلب مسئولیت به نفع جهانی سازی و جریان متولی آن است. از مطالعه وضعیت موجود در آموزش و پرورش کشورمان می توان دریافت که در طول سالیان گذشته، تلاش موفقیت آمیزی برای شناسایی این چالش ها و مقابله با آنها به عمل  نیامده و اگر هم  کاری صورت گرفته جامع و کامل نبوده و نظام آموزشی کشور کماکان به  روش سنتی خود اداره می گردد.

چالش های آموزش و پرورش در قرن بیست و یکم را می توان ناشی از عملکرد های متفاوتی را به مشکلاات آموزش و پرورش ایران و توانمندی های آن اضافه و  موضوعات گوناگونی را مطرح می سازند. مباحثی که هم در میان پژوهشگران و اندشمندان آموزش و پرورش در سطح دانشگاه ها و مراکز پژوهشی مطرح می باشد و هم نظر کارشناسان آموزش و پرورش، معلمان، والدین و جامعه را به خود معطوف ساخته است.

یعقوب، موحدنور و آزمان[1] (2005) فعالیت های یاد دهی و یادگیری در مدارس هوشمند مالزی را مورد مطالعه قرار داده، میزان  آمادگی معلمان و دانش آموزان برای یاددهی و یادگیری زبان انگلیسی در محیط مدرسه هوشمند بررسی کردند. نتایج نشان داد که معلمان آمادگی لازم را داشته و نسبت به نقش خود در  محیط آموزشی  پویا، نظر مساعدی دارند . با این وجود نتایج تحقیق در مورد دانش  آموزان نشان می دهد اکثر آن ها آمادگی  لازم را ندارند(  یعقوب،، موحدنور و آزمان ، 2005)

شهامت ده سرخ ، 1385 : در پژووهشی با هدف بررسی رابطه  ویژگی های روانشناختی دانش آموزان با پیشرفت تحصیلی آن ها در محیز یادگیری با کمک کامپیوتر و مقایسه آن با محیط سنتی مورد بررسی قرار داد.نتایج این تحقیق نشان داد دانش آموزانی که در بعد کلامی- تصویری در سبک شناختی کلامی می گنجند، در مدارس هوشمند در مقاسیه با محیط یادگیری  سنتی، عملکرد بهتری دارند؛ اما افراد با سبک شناختی تصویری، در محیط  سنتی پیشرفت تحصیلی بالاتری داشتند.

جهان بخش و محمودی برزردی با هدف  شناسایی چالشها و مشکلات آموزش  و پرورش در دوره ابتدایی و متوسطه شهرستان یزد، اقدام به پژوهش نمودند. یافته های  پژوهش نشان داد که در قلمروآموزش  و پرورش  مسائل و مشکلات متعدد و متنوع و در عین حال پیچیده ای وجود داردکه اگر به موقع و سریع شناسایی و حل نشوند ممکن است منشاء بروز عوارض و دشواری های اجتماعی، اقتصادی و فنی در جامعه شوند. استفاده از مدل های آلترناتیو (اینترنت جهت بالابردن فناوری و اطلاعات دانش آموزان) : بر اساس این مدل، فناوری و اطلاعات و ارتباطات به کمک شبکه اینترنت گستره مناسب، و ایجاد فرصت های لازم برای خلق ایده هایی جدید، و توسعه و تکامل آنها، وارد عرصه رقابت شده، و در  نتیجه برای ایده هایی پویا و برتر امکان دوام و بقا فراهم می سازد.

  بنابراین موضوعات و رویکردهای نوین، از تحولات علمی  و فناوری های جدید، نشأت می  گیرند. در واقع همین تحولات زمینه را برای ظهور دیدگاه های نو هموار کرده و آنها را فراتر از مرزهای ملی،  مطرح می سازند.

چالش ها:

1-     عدم آمادگی دانش آموزان و معلمان از استففاده از فناوری رایانه ای در فراگیری مطالب

2-     عدم امکانات  لازم در مدارس جهت ایجاد مدارس هوشمند.

3-     تعطیلی مدارس در پی شیوع و همه گیری  ویروس کرونا و دیگر  بیماری های ویروسی و عفونی.

4-     استفاده مدیران مدارس از فناوری اطلاعات و ارتباطات جهت  ارزشیابی دانش آموزان، برنامه زمان بندی، گزارشات مدیریتی و حسابداری به جای استفاده در امر آموزش. ( وی جی، 2005). 

5-     وجود مشکلات مادی و انسانی، در دو گروه معلمان و دانش آموزان (جعفری حاجتی،  1395).

6-     دانش آموزان در دو گروه به لحاظ یادگیری قرار دارند  ( گروهی که در سبک شناختی کلامی می گنجند، و گروهی که در سبک شناختی تصویری  قرار دارند( شهامت ده سرخ، 185)

7-     عدم وجود انگیزه برای فراگیری استفاده صحیح از فناوری و اطلاعات در مدیریت مدرسه.

8-     سازگار نبودن ساختار و تشکیلات مدارس

9-     آشنایی معلمان با روش های نوین تدریس

10- انگیزه  و علاقه ه حرفه معلمی

11- تسلط کافی معلمان زبان محلی و انگلیسی ، دانش آموزان به زبان فارسی  و انگلیسی

12- رایج نبودن استفاده از اینترنت در میان دانش آموزان

روش تحقیق

روش تحقیق در این مقاله، توصیفی و تحلیلی و مبتنی بر  مطالعات کتابخانه ای استوار است. در ارزیابی چالش های پیش روی آموزش و پرورش ابتدایی، بدین متظور سعی شده تا با توجه به مسسئله جهان شمولی آموزش وپرورش  ارزشیابی و تحلیل صورت گیرد. حوزه نگرشی این تحقیق بحث های مربوط به مدارس ابتدایی و چالش های موجود می باشد که در بهار و تابستان 1401 ، در سازمان آموزش و پرورش شهرستان بجنورد در یک مدرسه انجام گرفته است

روش گردآوری اطلاعات:

اطلاعات موورد نیاز در این تحقیق، از طریق بررسی ها و مطالعات کتابخانه ای، مصاحبه و پرسشنامه جمع آوری شده است. به این صورت که پس از مطالعه کتب و مقالاتت مربوط، با چند تن از مسئولان اصلی  در سازمان آموزش و پرورش شهرستان بجنورد مصاحبه شد؛ پس از اتمام مصاحبه ها، چالش های اصلی  مدارس استخراج گردید و در فهرستی گردآوری شدند. سپس این فهرست با بهره گیری از تحقیقات پیشین، و مرور ادبیات موضوع تکمیل شد. در انتها با استناد به این فهرست، پرسشنامه ای طراحی شد و از مدیران مربوط در آموزش و پرورش و همچنین مدیران مدارس -14 نفر- درخواست گردید تا به سئوالات این پرسشنامه درر مورد اهمیت نسبی چالش ها پاسخ  بگویند.

پیش از توزیع نهایی، این پرسشنامه ها میان دانش اموزان مدرسه ابتدایی، پرسشش نامه ها در میان 3 نفر از خبرگان مدارس جهت پیش آزمون توزیع گردید و کلیه چالش های شناسایی شده آن؛ مورد تایید قرار گرفت. سپس برای توزیع نهایی میان اعضای نمونه آماری آماده شد. برای طراحی سولات این پرسشنامه، از  طیف پنج گزینه ای لیکرت، که یکی از رایج ترین مقیاس های اندازه گیری به شمار می رود، استفاده گردید.

روش تجزیه و تحلیل اطلاعات

برای تجزیه و تحلیل داده ها، از آزمون های آماری علامت و فریدمن استفاده شده است.  از آزمون علامت برای شناسایی چالش های مهمی که نسبت به دیگر چالش ها اهممیت بیش تری دارند، و از آزمون فریددمن برای رتبه بندی این چالش ها استفاده شده است.

بررسی وضعیت  مدرسه مورد مطالعه در شهرستان بجنورد

برای انتخاب مدرسه فوق شده است جهت اجرای طرح،، معیارهای زیر در نظر گرفته شده  اند (آموزش وپرورش بجنورد، 1401).

·         وجود آمادگی، انگیزه و درک ضرورت های کاربرد فناوری اططلاعات در مدیریت مدرسه؛

·         دارا بودن حداقلی از سابقه فعالیت های فناوری اطلاعات در مدرسه

·         دارا بوودن حداقل فضضاای فیزیکی مورد نیاز اجرای طرح هوشمند ددر مدرسه

·         مدرسه انتخاب شده، نمودی از واقععیت های آموزش و پرورش و قابل تعمیم به سایر مدارس استان باشد.

·         پس  از تعیین مدرسه، جلساتی برای تعیین دقیق نحوه عملکرد و پیشبرد تحقیق، با حضور و همفکری معاونت نظری و مهارتی سازمان، مشاوران و کارشناسان ،مدیر و معاونان نظری و مهارتی، کارشناس اطلاعاتی مدرسه تشکیل شد. این مدرسه برای شروع و اجرای پژوهش باید پیش نیازهایی را رعایت می کرد. که این پیش نیازها به دو دسته زیر ساخت (  شبکه محلی، اتصال به اینترنت (سخت افزار: رایانه، حد اقل یک  دستگاه در هر کلاس، ایستگاه کاری، سرور، چاپگر لیزری، جوهر افشان و اسکنر) و نرم افزار ( وب سایت، سیسستم مدیریت آموزشی، محتوای الکترونیکی، و ... )تقسیم می شوند (آموزش و پرورش بجنوررد، 1401).

·         تجهیزات: این  مدرسه سسه سایت رایانهه ای دارد و شبکه LAN این مدرسه در همه کلاس ها، سایت ها و قسمت اداری مدرسه نصب شده است. همچنین سازمان آموزش و پرورش تعداد 5 دستگاه رایانه و یک عدد ویدئو پرژکتور به این مدرسه اختصاص داده است. اتاقی جهت تولید محتوای الکترونیکی در نظر گرفته شده، و اتاق آموزگاران نیز به یک دستگاه رایانه مجهز  است.

·         آموزش: کارربرد فناوری اطلاعات در فعالیت های آموزشی اداری در یک کلااس، جهت به کارگیری توسط کاربران است، بنابراین با توجه به نوع فعالیت و نقش افراد مختلف در این  مدرسه، آموزش هایی مقرر گردید. آموزش در این مدرسه برای سه گروه آموزگاران و کادر اداری مدرسه ابتدایی، دانش  آموزان کلاس های چهارم و پنجم و اولیاء آنها در نظر گرفته شده است. دوره های آموزشی برای آموزگاران و کادر اداری ، شامل  دوره  های ICDL و کلاس های تولید محتوای الکتروونیکی است. برایی دانش آموزان، دوره های استفاده از WORD  و برای والدین آن ها، دوره های اینترنت، سیستم عامل وویندوز برگزار شده است.

·         تولید محتوا: در این مدرسه معلمان و دانش آموزان محتوای درسی را با اسستفاده از نرم افزار هایی ماننند  پاورپوینت و فلش تولید می کنند.

·         وب سایت مدرسه، برای وب سایت مدرسه از سوی آموزش و پرورش میزبان وب و نام دامنه تهیه شده و در اختیار انها قرار گرفته است.

شناسایی  چالش های مهم

جهت شناسایی چالش  های اصلی از نظر خبرگان، با توجه به کم بودن تعداد خبرگان و غیر نرمال بودن متغیرها، از آزمون علامت استفاده شده است. چالش مهم به معنی چالشی است که از نظر خبرگان از اهمیت بالایی  برخوردار می باشد.( در طیف لیکرت، باالاتر از 3 ) که نتایج آن در جدول زیر آورده شده است.

جدول 1. شناسایی  چالش های مهم

طبق جدول فوق ، چالش هایی اصلی تلقی می شوند که عدد معنی داری آن ها کوچک  تر ازز 05/0  باشد. با توجه  به میزان معنی داری به دست آمده  برای هر یک از چالش ها، نتیجه می گیریم که چالش هایی شماره 1، 3، 4، 6،7، 10 و 12چالش های اصلی مدارس ابتدایی در بجنورد می باشند.

6-  رتبه بندی چالش های مهم

جهت رتبه بندی چالش های باقی ماند، از آزمون فریددمن استتفاده شده که نتایج آن به شرح زیر است: 

از نظر خبرگان، چالش ها دارای  اولویت یسان هستند: H0

از  نظر خبرگان ، چالش  ها دارای اولویت یکسان نیستند: H1 

جدول 2. آماره  آزمون فریددمن

همانطور که در جدول شماره 2) مشاهده می  شود،، عدد معنی داری  مربوط به این آزمون برابر 0 و کوچک تر از سطح معنی داری 5% است. لذا می توان نتیجه گرفت که در  سطح اطمینان 99%  ،  نمی توان فرض H0 را پذیرفت  و در نتیجه اولویت های چالش ها با هم متفاوت هستند.

جدول شماره (3) ادامه اولویت هر یک از چالش ها را برا سااس آزمون فریدمن نشان می دهد:

جدول3. رتبه بندی چالش های آموزش و پروررش ابتدایی در بجنورد.

همانگونه در جدول شماره 3 مشاهده می شود: عدم آمادگی دانش آموزان و معلمان از استفاده از فناوری رایانه  ایی در فراگیری مطالب، از اولین اولویت قرار دارد. بنا به نظر خبرگان مدارس ابتدایی در شهر بجنورد به تجهیزات کامپیوتری مجهز نیست، همچنین دانش آموزان در بسیاری از مناطق این شهرستان با این ابزار آشنایی ندارند. معلمین دوره ابتدایی نیز به خاطر مشغله های مربوط به زبان که در دو حیطه زبان محلی و زبان انگلیسی  می باشد، تسلط کافی بر این دو زبان ندارند، اولا برای کسب اطلاعات نوآورانه نوین زمان کافی ندارند و دوم این که وجود آشنایی معلمان زمانی اجرایی خواهد بود که معلمان پایه ابتدایی هم توانایی گویش به زبان محلی برای ایجاد ارتباط بهتر و انتقال مطالب به زبان فارسی به کودکان باشند.

در اولویت دوم: تعطیلی مدارس در پی شیوع و همه گیری ویروس کرونا و دیگر بیماری های ویروسی و عفونی: تعطیلات پی در پی به  دلیل ویروس کرونا و بیماری های عفونی از دیگر چالش های آموزش و پرورش در دوره ابتدایی می باشد. این تعطیلات موجب شده است که معلمان از فضاهای مجازی شاد و برنامه های آموزشی شبکه های تلوزینی جهت آموزش استفاده کنند که در این زمان به درستی نمی توان فهمید که پاسخهای ارسال شده از طریق والدین و یا حتی در مقابل دوربین آیا واقعا آموخته های  دانش آموزان است یا این که والدین برای حفظ موقعیت فرزند دانش آموز خود  در گروه آموزشی شاد، پاسخ های مربوطه را برای فرزندش لب می زند و یا دیکته می کند.

و سومین اولوییت استفاده مدیران مدارس از فناوری اطلاعات و ارتباطات جهت ارزشیابی دانش آموزان، برنامه زمان بندی و ... می باشد. این مسئله موجب می  شود آنچه قرار است بیشتر در  اختیار معلمین و دانش آموزان باشد. و جهت ارتقاء سطح علمی دانش  آموزان قرار گیرد بیشتر جنبه  تشریفاتی در مدارس را دارد. و بیشتر مدیریت مدارس جهت انجام کاریی از آن استفاده می کند که می توان کاغذ قلمی نیز آن را انجام داد. و در دفاتر اندکس ثبت نمود. استفاده از ابزار و وسایل کمک آموزشی مانند رایانه می تواند توان علمی و پرورشی دختران ابتدایی را بالا برده و ایشان را برای فرگیری علوم روز جهان در سطوح  بالاتر آماده نماید.

راهکارها و پیشنهادات

1-     آماده سازی و  آموزش معلمان به فن آوری اطلاعات و استفاده از رایانه به صورت کاملا اصولی و آشنا سازی ایشان به زبان انگلیسی. می توان از ممعلمان هر خطه جهت اموزش  دانش آموزان همان  منطقه استفاده نمود تا مشکل عدم آشنایی معلمان به زبان محلی حل شود.

2-     در زمان تعطیلی مدارس به دلیل شیوع همه گیری بیماریه های عفونی تنفسی ، معمولا زمان کار در مدارس کاهش می یابد و مدارس تعطیل شده و از حد اقل تعداد معلمان جهت  آموزش در فضاهای مجازی استفاده  می شود و یا در کلاس های درس از حداقل  تعداد معلمان استفاده می شود . اما به نظر می رسد ساعات کار در مدرسه  می بایست بیشتر و  تعداد معلمان بیشتری در مدرسه حاضر شوند به این ترتیب که دانش آموزان به دسته های کوچکتر تقسیم شده و ساعات درسی ایشان کم شود اما معلمان با تعداد بیشتر در کلاس های تقسیم شده حاضر شده و به صورت شیفت بندی مدیریت کلاس ها را به عهده بگیرند.

3-     سنجش نحوه یادگیری دانش آموزان : تعیین سبک فراگیری دانش آموزانن در دو حیطه کلامی- تصویری، و  تقسیم بندی آنها در مدارس هوشمند و مدارس سننتی. 

4-     تغییر شیوه یادگیری از شیوه مبتنی بر حافظه به شیوه مبتنی بر تفکر و خلاقیت. مولفه های این شیوه عبارتند از : 1- مدیریت  و آموزش – یادگیری 2- مدیریت و امور اداری (امورر اداری،2- امور دانش آموزی، 3- منابع آموزشی، 4- منابع خارجی، 5—مالی، 6—تجهیزات، 7- منابع انسانی، 8- امنیت، 9—فناوری  )، 3- افراد، مهارت ها و مسئولیت ها ( دانش آموزان، معلمان، کارمندان و مدیران مدارس؛ والدین، و سطوح مختل جامعه) 4- فناوری 5- فرایندها،، 6- سیاست  ها می باشد.

5-     ایجاد مدارس هوشمند: ورود به عصر اطلاعات و رواج فناوری های مبتنی بر وب، موجب شکل گیری مشاغل جدیدی شده است که به دانش و مهارت های رایانه ای نیاز خواهند داشت. ورود به به این عرصه به نوع جدیدی از اموزش نیاز دارد که با آموزش سنتی که به طور عام امروز در مدارس ایران رایج است، همخوانی ندارد. رایانه در نحوه تدریس و ارزشیابی تاثیر می گذارد و برنامه های درسی را تا حدودی تغییر می  دهد. ولی در عین حال کارکردهای اجتماعی مدارس همچنان وجود دارد، زیرا می تواند دانش آموزان را در روابط اجتماعی یاری کند. در مدارس هوشمند دانش آموزان می آموزند که انبوهی از اطلاعات را پردازش نمایند و از این اطلاعات در جهت یادگیری بیشتر استفاده کنند. همچنین می توانند ببا منابع علمی جهان، معلمان و دانش آموزان مدارس دیگر ارتباط بر قرار کنند (رحیم،2023). دانش  آموزان می توانند خودشان پاسخ پرسش هایشان را در رایانه پیدا کنند و برای بقیه بازگو نمایند. همچنین دانش آموزان یاد  می گیرند که بتوانند ارزش اطلاعات موجود در فضای مبتنی  بر  وب را شناسایی کنند( زین موروگایا[2]، 2004).