مقدمه

همه گیری کووید- 19 تغییری در فعالیت های یادگیری از حضوری به آموزش از راه دور آنلاین ایجاد کرد. در همین حال، معلمان باید دستاوردهای دانش آموزان را حتی در طول همه گیری کووید-19 به صورت هفتگی ارزشیابی  کنند (عبدو ، 2021)). قرنطینه همه گیر کووید 19 به یک نگرانی بین المللی تبدیل شد و سناریوی فرآیند آموزشی در سراسر جهان را تغییر داده است. به عنوان پاسخی فوری به این بحران، مراکز آموزشی از جمله مدارس در اکثر کشورها تعطیل شده‌اند و دستورالعمل‌ها برای رفع نیاز فوری به ادامه آموزش به صورت آنلاین منتقل شده‌اند. این بحران به طور قابل توجهی حرکت به سمت محیط آنلاین را تسریع کرده است. (برجس و سیورتسن ، 2020).

ارزشیابی نقش حیاتی در آموزش به طور کلی دارد. برای بهبود کیفیت آموزش و فرآیند یادگیری ضروری است. همچنین، دانش آموزان را به یادگیری تشویق می کند، در مورد پیشرفت آنها بازخورد ارائه می دهد و پیشرفت آنها را می سنجد و پیشرفت برنامه درسی واقعی را تعریف می کند (والترز ، 2022).

به طور کلی، دو نوع اصلی ارزشیابی وجود دارد که هر کدام در سطوح مختلف در فرآیند یادگیری اتفاق می‌افتد: شکل‌دهنده ، که هم قبل و هم در طول فرآیند یادگیری اتفاق می‌افتد، و ارزشیابی جمع‌آوری که در پایان بخش‌های کلیدی یک چرخه یادگیری یا در پایان فرآیند یادگیری ارزشیابی تکوینی معمولاً در کلاس ها به عنوان یک بازخورد مداوم برای بهبود آموزش و یادگیری اعمال می شود. ارزشیابی جمعی آنچه را که دانش آموزان در پایان یک محتوای آموزشی، پایان دوره، یا پس از مدتی مشخص آموخته اند اندازه گیری می کند (هارگریوز ، 2008).

فعالیت‌های ارزشیابی تکوینی در دستورالعمل‌ها برای نظارت بر یادگیری و ارزیابی درک فراگیران برای اصلاح آموزش و اطلاع‌رسانی بیشتر با استفاده از بازخورد مداوم و به موقع تا زمانی که سطح دانش مورد نظر به دست می‌آید وارد می‌شود. به گفته برانسفورد، وای و بیتمن  (2002)، ارزشیابی تکوینی به روش های بسیار قوی به دانش آموزان و همچنین مربیان خدمت می کند. به عنوان مثال، "دانش آموزان می توانند از بازخورد ارزیابی های تکوینی استفاده کنند تا به آنها کمک کند تا بدانند در چه چیزی هنوز تسلط ندارند و در چه مواردی باید بیشتر مطالعه کنند.

علیرغم رشد عظیم یادگیری الکترونیکی و مزایای درک شده آن در آموزش، مطالعات متعددی میزان قابل توجهی از موانع را گزارش کردند که بر ارزشیابی مجازی تأثیر می گذارد. چالش های متعددی در حال ظهور بوده است. تغییر از یک کلاس درس فیزیکی به یک کلاس مجازی، تکنیک های سنتی و روش های ارزیابی را تغییر داده است. کارهای تحقیقاتی متعددی در مورد متغیرهای خاصی که بر ارزیابی یادگیری الکترونیکی تأثیر می‌گذارند، مانند تماس کم یا عدم وجود تماس با مربیان، مشکلات جهت‌یابی در داخل سیستم، تجربه فن‌آوری محدود، عدم تعامل مؤثر و بازخورد مناسب بحث کرده‌اند (مک کارتی ، 2022).

نتایج حاصل از پژوهش زارع خلیلی و فریدونی (1399) حاکی از آن بود که چالش های متعددی مانند عدم وجود طرح درس مناسب و بکارگیری آن؛ عدم ارزشیابی اثربخش(تشخیصی،تکوینی، پایانی)؛ عدم بازخوردهی مناسب؛ عدم استفاده از روش های متنوع تدریس؛ عدم توجه کافی به تکالیف(چالش های آموزشی)؛ عدم نظارت کافی؛ عدم برنامه ریزی منسجم؛ نگاه بخش نامه ای به فرایند یاددهی-یادگیری؛ نقش کمرنگ راهبران، معاونان و مدیران در فرایند یاددهی-یادگیری؛ عدم مدیریت اثزبخش زمان؛ عدم پیگیری اثربخش در فرایند یاددهی-یادگیری؛ سرعت پایین اینترنت؛ ناآشنایی و عدم تسلط کافی دانش آموزان، والدین و معلمان با فناوری و آموزش مجازی؛ نداشتن موبایل(برخی از دانش آموزان)(چالش های فناوری)؛ کم تحرکی دانش آموزان؛ بی حوصلگی دانش آموزان و والدین در راستای فرایند یاددهی-یادگیری؛ ابتلا به ویروس کرونا(دانش آموزان یا اعضای خانواده)(چالش های بهداشتی) و فشار مالی برای تهیه موبایل(برخی از دانش آموزان)؛ گران بودن بسته های اینترنت؛ (چالش های مالی) فرایند ارزشیابی مجازی را در مدارس تحت تاثیر قرار می دهد. هدف ازاین مطالعه آسیب شناسی ارزشیابی مجازی در دوران همه گیری کرونا در دوره ابتدایی بپردازیم. لذا پژوهشگر درصدد پاسخ به این سوال است که آسیب های ارزشیابی مجازی در دوران همه گیری کرونا در دوره ابتدایی کدامند؟

روش تحقیق

روش نمونه‌گیری مورد استفاده، در این تحقیق روش هدفمند بود. در این روش از آموزگاران دوره ابتدایی ناحیه دو آموزش و پرورش شهر اهواز که مسلط به ارزشیابی مجازی هستند، مصاحبه به عمل آمد. داده‎های به دست آمده از خبرگان تحلیل شد و تا زمانی که داده‌های مصاحبه‌ها به اشباع رسید، ادامه یافت. از مجموع 15 نفر جامعه آماری، 2 نفر مرد و 13 نفر زن مورد مصاحبه قرار گرفتند.

ابزار پژوهش:

روش جمع‌آوری اطلاعات به دو طریق میدانی و کتابخانه‌ای بود، زیرا در روش کتابخانه‌ای محقق با مطالعه متون علمی مربوط، تئوری‌ها و نظرات مرتبط با موضوع تحقیق را گردآوری می‌نماید. تا در تدوین و طراحی سؤالات مصاحبه و پرسشنامه بکار برده شود؛ لذا در این پژوهش نیز از دو دسته ابزار استفاده شد. ابزار مصاحبه: جهت شناسایی اولیه نقاط قوت، ضعف، چالش ها و فرصت‌ها بر اساس دیدگاه خبرگان و سپس ابزار پرسشنامه محقق ساخته: برای اخذ نظریات خبرگان به‌صورت کتبی و اولویت‌بندی نقاط قوت، ضعف، چالش ها و فرصت‌ها برای تدوین استراتژی‌های نهایی. ضمناً شیوه نمره‌گذاری با مقیاس پنج‌درجه‌ای لیکرت (خیلی کم، کم، متوسط، زیاد و خیلی زیاد) خواهد بود، سؤالات به 4 مؤلفه فرصت‌ها، چالش ها، قوت ها و ضعف‌ها تفکیک ‌شد؛ به‌طوری‌که عوامل بیرونی (فرصت‌ها و چالش‌ها) و عوامل درونی( قوت‌ها و ضعف‌ها) را تشکیل ‌دهند و نظریات و دیدگاه‌های خبرگان پیرامون این عوامل مورد سنجش قرار گرفت.

روش‌های تجزیه و تحلیل داده‌ها

در این روش از فنون دلفی-فازی و از نرم افزار FANP  استفاده شد. در روش تحلیل تفسیری، پژوهشگر، تا حد امکان، درصدد آشکار نمودن پیام‌های نهفته در متن نوشتاری داده‌های تحقیق است. برای این منظور؛ محقق با مرور ادبیات موجود، ایده‌هایی برای انتخاب موضوعات و مفاهیمی که باید کدگذاری شوند، بدست می‌آورد و بر اساس نظریه‌ای که از قبل در ذهن دارد، کدها را تعریف کرده و سپس مفاهیم جدیدی را متناسب با آن‌ها از داده‌های مصاحبه استخراج می‌کند

ماتریس SWOTیک روش برنامه ریزی راهبردی است که برای کمک به یک شخص یا یک سازمان در شناسایی و بررسی نقاط قوت، ضعف، فرصت ها و چالش های مرتبط با رقابت تجاری یا برنامه ریزی طرح استفاده می‌شود. این نام یعنی SWOT چهار پارامتر است که از چهار واژه تشکیل شده است:

    نقاط قوت : خصوصیات شغلی یا پروژه ای که به باقی برتری می بخشد.

    نقاط ضعف : خصوصیات شغلی که مشاغل یا طرح را در ضرر نسبت به دیگران قرار می‌دهد.

    فرصت ها : عناصری در محیطی که مشاغل یا طرح می‌توانند به نفع خود از آن سوء استفاده کنند.

    چالش ها : عناصری در محیط که می‌توانند مشکلی برای طرح یا پروژه ایجاد کنند.

نتایج:

- مشخصات پاسخگویان

در این بخش به بیان توصیفی مشخصات نمونه آماری با توجه به متغیرهای جنسیت، سن و تحصیلات پرداخته خواهد شد:

مطالعه توصیفی نمونه آماری با توجه به متغیر جنسیت

جدول زیر و توضیحات متعاقب آن توصیف کننده وضعیت متغیر جنسیت در نمونه آماری مورد مطالعه می‌باشد:

جدول 1. توزیع فراوانی نمونه آماری از نظر جنسیت

همانگونه که در جدول شماره 1 نشان داده شده است از مجموع 15 نفر جامعه آماری، 13 نفر زن و 2 نفر مرد می باشند. به عبارت دیگر می توان بیان کرد که مدیران جامعه آماری متشکل از 87% زن و 13% مرد می باشند.

مطالعه توصیفی نمونه آماری با توجه به متغیر سن

جدول زیر و توضیحات متعاقب آن توصیف کننده وضعیت متغیر سن در نمونه آماری مورد مطالعه می باشد:

جدول 2 توزیع فراوانی نمونه آماری از نظر سن

همانگونه که در جدول  شماره ذیل نشان داده شده است از مجموع 15 نفر جامعه آماری،9 نفر بین 30 تا 40 سال و 6 نفر بین 40 تا 50 سال می باشند. به عبارت دیگر می توان بیان کرد که مدیران ی جامعه آماری متشکل از 60% بین 30 تا 40 سال و 40% بین 40 تا 50 سال می باشند.

مطالعه توصیفی نمونه آماری با توجه به متغیر میزان تحصیلات

جدول زیر و توضیحات متعاقب آن توصیف کننده وضعیت متغیر تحصیلات در نمونه آماری مورد مطالعه می باشد:

جدول 3. توزیع فراوانی نمونه آماری از نظر تحصیلات

جدول 4. مولفه های شناسایی شده از آیتم های موجود در مصاحبه ها و پیشینه های پژوهشی

4-3- مراحل به­دست آوردن وزن مؤلفه­ها با تحلیل شبکه­ای فازی (FWONP)

براساس سوپرماتریس، مراحل محاسبه وزن مؤلفه‌ها عبارتند از:

مرحله اول: جهت تجمیع نظرات خبرگان، از مقایسات زوجی پاسخ‌دهندگان میانگین هندسی گرفته می­شود.

مرحله دوم: محاسبه بردار ویژه: برای محاسبه بردار ویژه هر یک از جداول مقایسات زوجی تجمیع شده، طبق رابطه 1 از روش لگاریتمی حداقل مجذورات، استفاده می­شود.

محاسبه اوزان نهایی سطوح: برای محاسبه وزن نهایی مؤلفه‌های هر سطح ( ) می‌بایست حاصلضرب ماتریس بردار ویژه روابط درونی در بردار ویژه همان سطح را در وزن نهایی سطح بالاتر ضرب کنیم.

             در صورتیکه برای یک سطح ماتریس وجود نداشت، لازم است یک ماتریس یکه هم درجه جایگزین آن گردد. به عبارت دیگر می‌بایست از فرمول زیر استفاده نمایید.

جداول و نمودارهای زیر اوزان نهایی را نشان می­دهد.

جدول 5- ماتریس اوزان نهایی معیار ها نسبت به هدف

نمودار 1- اوزان نهایی معیار ها نسبت به هدف

جدول 6 - ماتریس اوزان نهایی گزینه ها نسبت به هدف

نمودار 2- اوزان نهایی گزینه ها نسبت به هدف

4-3-2- رویکرد FWONP در استراتژیO S

استراتژی‌های: SO در اجرای استراتژی‌های SO می‌توان با استفاده از نقاط قوت داخلی از فرصت‌های خارجی حداکثر بهره برداری را نمود. هر سازمانی علاقه مند است که همیشه در این موقعیت قرار داشته باشد تا بتواند با بهره گیری از نقاط قوت داخلی از فرصت‌ها و رویدادهای خارجی حداکثر استفاده را بنماید.

استراتژی‌هایWO : هدف از استراتژی‌های WO این است که از مزیتهایی که در فرصت‌ها نهفته است در جهت جبران نقاط ضعف استفاده شود.

استراتژی‌های : WT هدف در اجرای استراتژی‌های WT کم کردن نقاط قوت و ضعف داخلی و پرهیز از تهدیدات ناشی از محیط خارجی است. در چنین موقعیتی وضعیت نامناسب بوده و در وضع مخاطره آمیز قرار خواهیم‌گرفت و باید سعی کنیم باانحلال، واگذاری، کاهش عملیات، ادغام و سایر روشها از چنین وضعیتی پرهیز نماییم.

استراتژی‌های: ST در این نوع استراتژی تلاش می‌گردد تا با استفاده از نقاط قوت داخلی برای جلوگیری از تاثیر منفی تهدیدات خارجی، ساز و کارهایی در پیش گرفته شود و یا تهدیدات را از بین برد.

جدول 7- ماتریس مقایسات زوجی استراتژی های SO

بحث:

علیرغم رشد عظیم یادگیری الکترونیکی و مزایای درک شده آن در آموزش، مطالعات متعددی میزان قابل توجهی از موانع را گزارش کردند که بر ارزیابی آنلاین تأثیر می گذارد. چالش های متعددی در حال ظهور بوده است. النعیم  (2012) مطالعه‌ای را برای ارزیابی اینکه آیا روش‌های آنلاین و حضوری تأثیر متفاوتی بر عملکرد دانش‌آموزان در یک دوره آموزشی که توسط یک مربی تدریس می‌شود، انجام داد. نتایج کلی مطالعه وی نشان داد که تفاوت معنی داری در عملکرد دانشجویان آنلاین و حضوری در اکثر دوره ها وجود ندارد. با این حال، النعیمی برخی از موانع و موانع پیش روی در یادگیری و ارزیابی آنلاین، از جمله دشواری شناسایی هویت دانش آموزان را گزارش کرد. وی اظهار داشت: «صداقت پایین نتایج امتحان و تکالیف ارائه شده توسط دانش‌آموزانی که از راه دور ارزیابی می‌شوند، به‌عنوان هیچ مدرکی دال بر هویت یا اینکه آیا واقعاً خودشان کارشان را انجام داده‌اند یا خیر». چندین مطالعه در ادبیات نارضایتی معلمان از یکپارچگی ارزیابی آنلاین را گزارش کردند. در مقایسه با آزمون‌های سنتی، مشکل اصلی در آزمون‌های آنلاین، مشکل تقلب بود که قابل کنترل نبود. در چند دهه اخیر چندین کار تحقیقاتی چالش‌های مهمی را در ارزیابی دوره‌های آنلاین گزارش کرده‌اند ارزیابی فرآیندی چالش برانگیز بوده است به این معنا که نیازمند استفاده از چارچوبی است که باید معتبر و قابل اعتماد باشد.

بر اساس مطالعه حاضر اهم آسیب های ارزشیابی مجازی در دوران همه گیری کرونا در دوره ابتدایی (یا بیشترین شکاف ها در بین وضعیت موجود و وضعیت مطلوب) بررسی شدند و نتایج زیر حاصل شد.

•          مطابق جدول بالا مولفه های شناسایی شده از آیتم های موجود در مصاحبات و پیشینه های پژوهشی نقاط ضعف عبارتند از:

•          نبود امکان ارزشیابی دروس عملی

•          آماده نبودن زیر ساختهای اینترنتی جامعه و سرعت پایین و هزینه بالا خدمات اینترنتی

•          عدم اطمینان به نتایج ارزشیابی مجازی

•          ممکن نبودن شبیه سازی فضای ارزشیابی آنلاین با ارزشیابی حضوری

نقاط قوت:

•          فراهم شدن زمینه تغییر در ارزشیابی

•          توجه ویژه به آموزش مجازی

•          افزایش مهارتهای دیجیتالی

•          امکان ارزشیابی مجازی در شرایط مختلف حتی در روزهای تعطیل

•          برداشتن محدودیت زمانی در برگزاری آزمون

ایجاد زمینۀ ارتباط بیشتر بین دانش آموزان و خانواده ها

فرصتها:

•          توجه به داشتن برنامه ریزی راهبردی

•          تأمین فرصت های برابر آموزشی

•          استفاده حداکثری از زمان کلاس بخاطر ارزشیابی مجازی در زمان خارج کلاس

•          خلق نوآوری های آموزشی در اجرای ارزشیابی

•          ساخت و معرفی برنامه های داخلی برای ارزشیابی مجازی

تهدیدها:

•          عدم امکان شرکت در ارزشیابی بدلیل مشکلات فنی مانند قطعی اینترنت و برق

•          ممکن نبودن ارزشیابی کامل از طریق ارزشیابی مجازی

•          نبود نظارت بر اجرای صحیح ارزشیابی

•          عدم امکان بررسی شرایط روحی دانش آموز در ارزشیابی مجازی

•          امکان دخالت والدین و اطرافیان در حین ارزشیابی مجازی

نتایج این پژوهش با یافته نوش آبادی و لطفی (1400) زارع خلیلی و فریدونی (1399) رحمانی (1399)  رضوانی و حسینی (1399) شیخی و کدخدایی (1399) هاشمی و واحدی (1399)  الصالحی  (2022) همسو و هماهنگ است.

براساس مطالعه حاضر بهترین راهکارها برای آسیب شناسی ارزشیابی مجازی در دوره ابتدایی می تواند شامل موارد زیر باشد.

- زمان کمی رو برای هر سوال در نظر گرفت و بعد از پاسخ دهی به هر سوال،سوال بعدی نمایش داده شود، استفاده از سوالات تصادفی و متفاوت، ارزشیابی تکوینی از طریق تکالیف فردی و گروهی ، تشکیل گروه های آموزشی کوچک، استفاده از روش کنفرانس، آزمون های مجازی شفاهی

در تبیین این یافته می‌توان گفت، مشارکت‌کننده‌ها برای غلبه بر دو چالش عمده شناسایی شده در این پژوهش، راهکارهای متعددی را به طور همزمان مورد استفاده قرار داده بودند. پژوهشگرانی نظیر رضائی‌زاده، بندعلی و شاهوردی (1399) و رضایی (1399) نیز دریافتند که برای انجام ارزشیابی معتبر از یادگیری دانش‌آموزان در فضای مجازی باید از چندین روش به طور همزمان استفاده شود. چهارمورد از عمده ترین راهکارهای نومعلمان در این زمینه عبارت است از: الف) ارزشیابی ترکیبی، ب) تغییراتی در ساختار زمانی و محتوای آزمون‌های ارزشیابی، ج) توجیه والدین و دانش‌آموزان برای همراهی با معلم در انجام ارزشیابی و د) تغییراتی در شکل ظاهری آزمون‌های ارزشیابی. تامل در تجارب مشارکت‌کننده‌ها پیرامون راهکارهای ذکر شده، بیانگر آن است که استفاده از راهکار اول(الف)دربرخی از شرایط راهکارمناسبی بوده است؛ اما نقطه ضعفش آن است که محدودبه ارزشیابی از برخی دانش‌آموزان (دانش‌آموزان ضعیف کلاس) یا برخی از دروس (ریاضی) یا حتی مبتنی بر تعمیم شناخت قبلی و نوعی تخمین و گمان است؛ بنابراین نمی تواند بیانگر ارزشیابی معتبر از یادگیری تمام دانش آموزان و در تمام موارد باشد. راهکار دوم (ب) نیز به عنوان یکی از راهکارهای موفق برای ارزشیابی معتبر مورد استفاده نومعلمان قرار داشته است که بیانگر اهمیت نقش والدین و فرهنگ‌سازی مناسب در بین فراگیران و خانواده‌ها در زمینه توجه به اهداف ارزشیابی است. دونگا، کوآب و لیا (2020)  نیز با استناد به پژوهش‌های متعددی بیان می‌کنند که والدین دانش آموزان در سنین پایین، نقش پررنگی در آموزش‌های دوره کرونا و پشتیبانی آموزشی از فرزندان خود دارند؛ که عمدتا والدین به خاطر الف) موانع شخصی، مثل فقدان مهارت های تکنیکی و آمادگی برای کمک به فرزندان خود، ب) موانع فنی، مثل کاهش سرعت اینترنت یا قطع شدن آن، ج) موانع لاجستیکال، مثل عدم دریافت بازخورد به هنگام فرزندشان زمانی که وی با مشکل و بدفهمی در یادگیری مواجه است و د) موانع مالی مثل پرداخت هزینه های اینترنت و لوازم مصرفی مربوط به ابزارهای تکنولوژیکی برای آموزش آنلاین؛ قادر به حمایت آموزشی از فرزندان خود در دوره کرونا نیستند. با توجه به اینکه چنین دلایلی را می توان در مورد بسیاری از والدین ایرانی نیز صادق دانست، بنابراین به نظر می رسد که آموزش‌های دوره کرونا، فشار کاری زیادی را برای والدین ایجاد کرده است.

طراحی سوالات ارزشیابی به نحوی که مستلزم توضیح و تفسیر از جانب یادگیرنده باشند، امکان تقلب و حفظ مطالب توسط وی را کم نموده و می تواند تاحد زیادی ارزشیابی معتبر را به دنبال داشته باشد. البته باید توجه داشت که گرچه این راهکار به عنوان مطلوب‌ترین گزینه، تقریبا توسط تمام مشارکت‌کننده‌ها مورد استفاده قرار گرفته است اما اجرای آن برای نومعلمان بسیار زمان‌بر، خسته‌کننده و درمواردی دشوار بوده است. همچنین هرچند این موضوع بیانگر آن است که  نومعلمان تمام تلاش خود را برای ارزشیابی معتبر ولو به بهای تحمل خستگی و فشار کاری بالا، انجام داده‌اند؛ اما با درنظر گرفتن چالش‌زا بودن شغل معلمی به خودی خود، چالش‌زاتر بودن آن برای نومعلمان و آن هم در شرایط کرونایی، به نظر می‌رسد که چنین فشارها و چالش‌هایی در سال‌های آغازین خدمت، منجر به کاهش انگیزش شغلی و فرسودگی شغلی نومعلمان و در نهایت ترک شغل توسط آنها شود

 هرچند نتایج حاصل از این پژوهش به کلیه آموزگاران دوره ابتدایی ناحیه دو آموزش و پرورش شهر اهواز محدود میشود و امکان دارد نتایج به سایر آموزگاران دوره ابتدایی قابل تعمیم نباشد، اما نتایج گویای این است که چگونگی ارزشیابی مجازی در دوره کرونا و دسته بندی آنها از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

علاوه بر این، برخی از متغیرهای جمعیت شناختی مانند ترتیب تولد، وضعیت اجتماعی-اقتصادی، سوابق تحصیلی شرکت کنندگان در مطالعه حاضر کنترل نشده است که ممکن است با سازه های تحقیق حاضر مرتبط باشد.استفاده از مصاحبه و در نتیجه تفسیر نتایج ممکن با سوگیری همراه باشد.