مقدمه

شبکه ­های اجتماعی مجازی مخاطبان وسیع و متکثری دارند که مجموعه هایی از حیث محتوای نمادین را به این مخاطبان عرضه می­کنند. در چنین شرایطی فضای مجازی شکل می گیرد و فرهنگ ها همه از طریق واسطـه های الکتـرونیکی منتقـل می شوند و مفاهیـم زمان و مکـان معانی تازهای پیدا می کنند. فواصل زمانی و مکانی عملاً از میان برداشته می شوند و انتقال اطلاعات، داده ها وسرمایه ها و امکان ارتباط همزمان میان افراد در نقاط مختلف به وجود می آید. سهولت دسترسی، سادگی کار با آن، امکان استفاده ازآن به صورت شبانه روزی، و گمنام ماندن کاربران از دلایل این افزایش است  (دلاویلا مورال و پریتو[1]، 2022). یک شبکه اجتماعی، مجموعه ای از سرویس های مبتنی بر وب است که این امکان را برای اشخاص فراهم می آورد که توصیفات عمومی یا خصوصی برای خود ایجاد کنند، یا با دیگر اعضای شبکه ارتباط برقرار کنند، منابع خود را با آن ها به اشتراک بگذارند و از میان توصیفات عمومی دیگر افراد، برای یافتن اتصالات جدید استفاده کنند. از زمان ایجاد اولین شبکه اجتماعی مجازی تا کنون هزاران نوع از این دسته از وب سایت ها در سطح جهان ایجاد شده اند  (لوپیسینیو آلوتائیبی[2]، 2021). در حال حاضر شبکه های اجتماعی مجازی به یکی از مهمترین ابزارهای ارتباطی در سطح جامعه و جهان تبدیل شده و از شهرت فراوانی بر خوردار می باشند و برای بسیاری ازافراد استفاده از این شبکه ها به عنوان یکی از کارهای روزمره در نظر گرفته می شود. ابتدایی ترین تأثیر شبکه های اجتماعی اینترنتی بر کاربران این است که هویت فعلی افراد را به چالش می کشند، ابتدا کاربر را از خود واقعی تهی می کنند و سپس به اوفرصت می دهند خود ایده آلش را بروز دهد، در حالی که به طور ناخودآگاه، این خود جدید در فضای گفتمانی شبکه های اجتماعی برساخته شده است (کاراییروآکدمیر[3]، 2019). شبکه های اجتماعی صحنه ای فراهم می آورند که کاربران می توانند از هر جنسیت، سن، طبقه اجتماعی، نژاد و قومیتی که باشند، در آن ظاهر شوند و نقش دلخواه خود را بازی کنند. در این سطح، شبکه های اجتماعی مجازی، کاربر را به هویتی فردمدار شده با مشخصات منحصر به فرد سوق می دهند. در واقع با شبکه های اجتماعی مجازی این قابلیت به فرد داده می شود تا خود را هر گونه که می خواهد، فراتر از هویت واقعی خود در جهان فیزیکی باز تعریف و روایت کند.شبکه های اجتماعی به طور بالقوه ای چه در سطح روابط بین فردی و چه در سطح روابط اجتماعی توانایی ایجاد تغییرات اساسی در زمینه زندگی اجتماعی هر فرد را دارا می باشند (خلیلی و محمدی، 1397).

از آن­جایی که اینترنت به کسب و کارها وارد شده است و این امر بر روابط و شرایط و کیفیت زندگی شخصی و شغلی و شادمانی مراجعه کنندگان تاثیر گذاشته است. اعتیاد به اینترنت می­تواند اختلالات عاطفی را ایجاد کند.  شادمانی اساسی­ترین بحث انسانی برای تمام نسل­ها است و مرکزی­ترین محرک اهداف بشری است هم چنین در حوزه روانشناسی یک هیجان مثبت تلقی می­شود  (ضیایی و همکاران، 1400).  شادکامی دارای3 جزء اساسی است که عبارتنداز: هیجانات مثبت، رضایت در زندگی و فقدان عطوفت منفی است. شادکامی‎ یک هیجان مثبت می‎داند که توسط لغاتی چون خرسندی، احساس بهزیستی و رضایت، توصیف می‎شود. شادکامی، پایان ارزشمند عمل انسان و به مفهوم رضایت کلی نسبت به زندگی خویش است. شادی مهم‎ترین پاداش طبیعت در زندگی است  (آکین[4]، 2022). شادکامی[5] احساسی است که همه خواهان آن هستند. اما تعداد کمی ‎به آن دست می‎یابند. نشانه مشخصه چنین احساسی، قدردانی، احساس رضایت و علاقه به خود و دیگران است. عادی‎‎ترین حالت ذهنی آن، حالت خشنودی و شادی است  (کاراکوسی و همکاران[6]، 2022). شادکامی دربر گیرنده انواع ارزشیابی‎هایی است که فرد از خود و زندگی‎اش به عمل می‎آورد. این ارزشیابی‎ها، مواردی از قبیل خشنودی از زندگی، هیجان و خلق مثبت، فقدان افسردگی[7] و اضطراب را شامل می‎شود و جنبه‎های مختلف آن نیز به شکل شناخت‎ها و عواطف است افراد شادکام را به صورت چهار صفت درونی مشخص می‎کند که عبارتند از عزت‎نفس، احساس کنترل فردی[8]، خوش‎بینی، برون‎گرایی. به اعتقاد او افراد شادکام، افکار خوبی دارند. افرادی اخلاقی‎اند و قادر به پیشرفت هستند. افراد شاد در وجود خود احساس امنیت بیشتری می­کنند، آسان تصمیم می­گیرند، روحیه مشارکتی بالاتری دارند و احساس رضایت آن­ها در زندگی بیشتراست  (اولی و سایمسک[9]، 2022). سه نوع شادکامی وجود دارد:

1-شادکامی فراگیر[10]: این نوع شادکامی‎یک قضاوت کلی از زندگی است. اصطلاح کلی یا فراگیر برای تأکید در مورد تفاوت با جز محدودتر شادکامی‎که در قسمت پایین می‎آید، مورد استفاده می‎باشد. این مسأله پذیرفته شده است که این اجزا زیر مجموعه‎هایی را در تخمین یا برآورد کیفیت کلی زندگی شخص تشکیل می‎دهند.

 2-سطح عاطفی لذت‎جویی[11]: میزان و درجه‎ای است که شخص احساسات مختلف و به طور ویژه احساسات لذت‎بخش را تجربه می‏‏‎کند. سطح عاطفی یا حس لذت‎جویی، همان خلق و خو نیست. انسان انواع مختلفی از خلقیات را تجربه می‎کند. خلق‎های بالا رفته، خلق‎های آرام، خلق‎های بی‎قرار، خلق‎های بداخلاق و عبوس و. . . . . هر یک از این خلقیات، به وسیله ترکیبات خاصی از تجارب حسی و متمایز، مشخص می‎شوند. یکی از این تجارب حسی، آهنگ یا ریتم لذت‎جویی یا لذت‎بخشی است. مفهوم سطح لذت‎جویی، تنها به لذت‎هایی مربوط می‎شود که در احساسات تجربه می‎شوند. یعنی لذت در احساس، در هیجانات و در خلقیات. بنابراین یک سطح لذت‎جویی بالا، ممکن است بر اساس هیجانات، عشقی، گذرا و قوی باشد یا بر اساس خلقیات آرام‎بخش، محکم و پایدار باشد.

 3-رضایت و خرسندی: درجه و میزانی است که شخص، احساس می‎کند آرزوهایش برآورده شده است. در این مفهوم، فرض می‎شود که شخص مقداری آرزوی هوشیارانه برای خودش، ایجاد کرده‌است و یک ایده و تصویری نیز در زمینه تحقق آن‎ها تشکیل داده‎است. صحت و درستی واقعی و حقیقی این ایده در معرض خطر نیست، بلکه این مفهوم با درک و فهم انتزاعی و ذهنی شخص ارتباط دارد  (انصاری و همکاران، 1395).

اولی و سایمسک  (2022) در پژوهش خود نشان دادند که بین وابستگی به فضای مجازی و شادکامی ارتباط وجود دارد. کاراکوسی و همکاران  (2022) در پژوهش خود ارتباط معنی­داری بین میزان استفاده از فضای مجازی و شادمانی در معلمان گزارش کردند. دودمان و همکاران  (1397) در پژوهش خود دریافتند که بین میزان استفاده از فضای مجازی و شادکامی ارتباط وجود دارد. بندانی و همکاران  (1396) در پژوهش خود نشان دادند که بین اعتیاد به فضای مجازی و احساس شادکامی در دانشجویان ارتباط منفی و معنی­داری وجود دارد.

فضای مجازی مرزی را بین روابط اجتماعی ایجاد کرده است . همانطور که گفتیم اغلب افراد ساعت زیادی را صرف استفاده از اینترنت می کنند و اگر آن ها از بودن در فضای مجازی راضی باشند بیشتر وقت خود را صرف آن می کنند . در نتیجه روابط اجتماعی آن ها با مردم ، خانواده و دوستان خود کم می شود حتی ممکن است این روابط را قطع کنند(جدیدی محمدابادی و همکاران).

ازآن­جایی­ که اینترنت روز به روز در جوامع در حال توسعه بوده و دسترسی به آن آسان شده است و به­عنوان یکی از ابزارهای مهم دستیابی به اطلاعات شناخته می­شود و مدیران و مراجعه کنندگان سازمان­ها به ناچار ساعاتی از عمر خود را با اینترنت می­گذرانند. با توجه به آن­چه که بیان شد و همچنین کمبود پژوهش درداخل کشور در این زمینه، لذا انجام این پژوهش ضروری به نظر می­رسد. بنابراین هدف این پژوهش بررسی رابطه میزان استفاده از فضای مجازی با شادمانی مراجعه کنندگان به مراکز آموزشی استان کرمان بود.

روش پژوهش

پژوهش حاضر از لحاظ هدف کاربردی و از نظر روش، توصیفی–همبستگی می­باشد. جامعه پژوهش حاضر تمامی مراجعه کنندگان به مراکز آموزشی استان کرمان هستند که 120 نفر از آن­ها بر اساس جدول کرجسی و مورگان به روش نمونه­گیری تصادفی ساده به عنوان نمونه انتخاب شدند. از پرسشنامه اعتیاد به اینرتنت جهت بررسی میزان استفاده از فضای مجازی استفاده شد. این پرسشنامه توسط یانگ  در سال 1988 طراحی شد که دارای 20 سوال بوده که با مقیاس پنج قسمتی لیکرت، طیفی از پاسخ­ها، از هیچ وقت = نمره یک تا همیشه = نمره پنج، امتیاز بندی شد. پس از جمع­بندی نمره­های پرسشنامه نمره 49-20 کاربر معمولی، نمره 79-50 کاربر دارای اعتیاد متوسط یا در معرض اعتیاد به اینترنت و نمره 25-155معتاد به اینترنت است. برای بدست آوردن امتیاز کلی پرسشنامه حاصل جمع امتیازات داده شده توسط پاسخ دهنده با هم جمع می­شود. دامنه نمره از 20 تا 100 می­باشد. هر چه این نمره بالاتر باشد، بیانگر میزان وابستگی بیشتر فرد به فضای مجازی خواهد بود و برعکس. روایی و پایایی این پرسشنامه در مطالعه­ای در سال 1388 توسط علوی و همکاران انجام گرفت که میزان ضریب پایایی به روش آلفای کرنباخ برابر 89/0 محاسبه و روایی آن را مطلوب گزارش شده است  (علوی و همکاران، 1389).

همچین جهت سنجش شادمانی از پرسشنامه شادکامی آکسفورد استفاده شده است. این پرسشنامه در سال 1989 توسط یارگیل و همکاران ساخته شده است. پرسشنامه شادکامی آکسفورد که شامل 29 گزاره شش گزینه­ای است و گزینه­های آن بر اساس مقیاس لیکرت به ترتیب از یک تا شش به نحوی که نمره کاملا ًمخالفم = 6 تا حدودی مخالف = 5 کمی مخالف = 4 کمی موافق = 2 تاحدودی موافق = 3 و کاملاً موافق = 6 است. میزان ضریب پایایی با روش آلفای کرونباخ 91/0 گزارش شد و روایی محتوایی و صوری آن نیز مورد تایید قرار گرفت  (بندانی و همکاران، 1396).

بحث

تحلیل داده‌ها به‌منظور بررسی رابطه میزان استفاده از فضای مجازی با شادمانی مراجعه کنندگان به مراکز آموزشی استان کرمان صورت گرفت. بدین منظور روش‌های آماری همبستگی پیرسون و تحلیل رگرسیون به‌کار رفت. برای بررسی نرمال‌بودن متغیرها از آزمون کولموگروف‌اسمیرنوف استفاده شد. نتایج نشان‌دهنده‌نرمال‌بودن متغیرها بود.

در جدول ۱، شاخص‌های میانگین و انحراف استاندارد متغیرهای پژوهش گزارش شده ‌است.

جدول ۱: شاخص‌های توصیفی متغیرهای پژوهش  (120 N=)

در جدول ۲ ضرایب همبستگی پیرسون بین متغیرها آورده شده است.

جدول ۲: ضرایب همبستگی پیرسون بین میزان استفاده از فضای مجازی و شادمانی  (120 N=)

** معناداری در سطح 01/0

همان‌طورکه در جدول 2 مشاهده می‌شود بین میزان استفاده از فضای مجازی و شادمانی رابطه منفی و معنی­داری 58/0- وجود دارد.

در جدول ۳، ضرایب رگرسیون میزان استفاده از فضای مجازی و شادمانی گزارش شده ‌است.

جدول۳: نتایج تحلیل رگرسیون برای پیش بینی شادمانی مراجعه کنندگان براساس استفاده از فضای مجازی  (120 N=)

طبق اطلاعات جدول 3، میزان استفاده از فضای مجازی با مقدار ضریب رگرسیون 41/0 =B  (۰٫۰۰۳=p) می تواند شادمانی مراجعه کنندگان را پیش بینی کند.

نتیجه­گیری و پیشنهادات

هدف از این پژوهش بررسی رابطه میزان استفاده از فضای مجازی با شادمانی مراجعه کنندگان به مراکز آموزشی استان کرمان بود. یافته ها نشان داد که بین میزان استفاده از فضای مجازی و شادمانی مراجعه کنندگان رابطه منفی و معنی­دار وجود دارد. نتایج این یافته با یافته­های اولی و سایمسک (2022)، کاراکوسی و همکاران (2022)، دودمان و همکاران (1397) و بندانی و همکاران (1396) همسو بود.

در تبیین این یافته می­توان گفت که  اینترنت به خودی خود ابزار بی­ضرری است، اما استفاده بیش از حد و  نادرست از آن خطر اعتیاد به فضای مجازی را در پی دارد. پیامدهای جسمانی، مشکلات خانوادگی، مشکلات شغلی از جمله عوارض  اختلال اعتیاد به اینترنت است. اینترنت، تداوم دستاوردهای بشری در عرصه تکنولوژی می­باشد. یکی از نگرانی­هایی که همواره درباره تکنولوژی­های نوین وجود دارد، نحوه تعامل و چگونگی استفاده از آن است: مفهومی که اغلب از آن به­عنوان فرهنگ استفاده از تکنولوژی یاد می­شود. از آن ­جا که اینترنت نوعی تکنولوژی وارداتی محسوب می­شود از یک سو، برای جامعه ایرانی بیگانه است لذا بسیاری از آسیب­هایی که به زندگی وارد می­کند از ناآشنای و استفاده نادرست از آن حاصل می­شود. ازسوی دیگر، اینترنت فناوری است که تولید محتو او سیاست­های آ نازسوی کشورهای طراح و پردازنده آن هدایت می­شود. لذا طبیعی است که این کشورها از طریق آن درصدد تبلیغ و القا به فرهنگ خود و نفی دیگر فرهنگ­ها باشند و این امر بر میزان شادی و  رضایت افراد نقش دارد.

با افزایش مدت زمان استفاده از فضای مجازی،  میزان احساس انزوا و دوری از جامعه افزایش و  درنتیجه شادمانی کاهش می­یابد. امروزه اینترنت در زندگی اجتماعی، جای دوستان و نزدیکان را گرفته است. ارتباط با دیگران موجب ایجاد نشاط در افراد می­شود که در حالت کاهش روابط اجتماعی به دلیل استفاده مفرط از فضای مجازی احساس شادی کم می­شود. افرادی که ساعت­ها وقت خود را در سایت­های می­گذرانند بسیاری از ارزش­های اجتماعی را زیر پا می­گذارند. چرا که فرد دیگر فعالیت­های اجتماعی خود را کنار گذاشته و به فعالیت­های فردی روی آورده است و شادکامی کمتری را حس خواهد کرد.

از محدودیت­های پژوهش حاضر می­توان به جامعه مورد پژوهش اشاره کرد که صرفا ًبر روی مراجعه کنندگان سازمان­های آموزشی استان کرمان انجام شد و در تعمیم یافته­ها به دیگر جوامع باید جانب احتیاط را رعایت کرد. همچنین از پرسشنامه به عنوان ابزار سنجش استفاده شده است که احتمال سوءگیری در پاسخ دادن وجود دارد. با توجه به نتایج این پژوهش پیشنهاد می­شود:

1- مسئولین کشور در زمینه فرهنگ ­سازی مناسب و آموزش­های صحیح استفاده از اینترنت و نقش آن در بهبود کیفیت زندگی مراجعه کنندگان سازمان­ها برنامه ریزی نمایند.

2-پیشنهاد می­گردد در مطالعات آتی بر روی عوامل تشویق کننده و بازدارنده از اعتیاد به فضای مجازی و دیگر پیامدهای روانی اجتماعی آن تمرکز گردد.