مقدمه و بیان مسئله

    انسان سرشار از هدف و آرزو، دارای قوه تعقل و اختیار و همچنین موجودی سیری‌ ناپذیر است. شاید بتوان گفت زندگی بشر از بدو تولد تا پایان، صحنه رقابت و کشمکش باهم نوعان خود است، هر انسانی در این سفر پرفراز و نشیب برای خود مسیری ترسیم می‌کند و برای رسیدن به اهداف بزرگ، دست به تلاشی همه‌جانبه می‌زند؛ چراکه هوش، استعداد و سایر ویژگی‌های نهادینه‌ شده در وجود بشر، او را به ‌سوی بی‌نهایت فرامی‌خواند؛ حتی می‌توان گفت بشر همواره خواستار پیشرفت و حرکت روبه‌جلو است، تا جایی که موفقیت در هر حیطه‌ای است که عطش آدمی را تا حدود زیادی رفع می‌کند، مصداق بارز این صحنه رقابتی کنکور سراسری در فضای جامعه ایران است؛ زیرا این پدیده سرنوشت‌ساز، ابعاد مختلفی از زندگی دانش آموزان را دربر می گیرد. ازآنجاکه بشر در هر دوره‌ای از زندگی به دنبال بهترین‌ها است ناکامی^[1] در هر زمینه‌ای می‌تواند برای انسان تلخ باشد، ازاین‌رو می‌توان گفت توجه به کنکور و پیامدهای آن امری حیاتی است. «ناکامی در کنکور یکی از شکست های دوران تحصیلی برای محصلان محسوب می شود. قبول نشدن در کنکور باعث می شود فرد اصول و باورهای اعتقادی خود را دست کم گیرد، ممکن است دنباله رو دیگران و درگیر بحران هویت و افت تحصیلی و ... شود»^[2]

    با توجه به شرایط حاکم بر کشور و خط‌ مشی‌های ترسیم شده از سوی نهادهای استخدامی و نظر به اینکه بخش قابل توجهی از پذیرش دانشگاه‌ها در رشته‌های خاص و آینده دار از طریق کنکور سراسری صورت می‌گیرد، همچنین موضوع مذکور ابعاد مختلفی از زندگی قشر نوجوان را دربر می‌گیرد، موفقیت یا ناکامی در کنکور سراسری می‌تواند از سوی دولت موردتوجه بیشتری واقع شود. مجرای اصلی جذب افراد دارای صلاحیت جهت ورود به دانشگاه در ایران عموماً قبولی در کنکور و معدل بالا است؛ لذا می‌توان گفت رابط دانش آموزان و دانشگاه‌های معتبر، کنکور سراسری و قبولی در رشته‌های روزانه است. نگاهی به ظرفیت پذیرش رشته‌های روزانه و شبانه دانشگاه‌ها در سه گروه ریاضی و فیزیک، علوم تجربی و علوم انسانی برای کنکور 1400 که از سوی سازمان سنجش منتشرشده است به‌خوبی اهمیت موضوع را نشان می‌دهد. «ظرفیت پذیرش در رشته‌های روزانه برای گروه ریاضی و فیزیک 43487 نفر و تعداد پذیرش در همین گروه برای نوبت دوم 7663 نفر است، ظرفیت پذیرش رشته‌های روزانه گروه علوم تجربی 35861 نفر و ظرفیت پذیرش در همین گروه برای نوبت دوم 2871 نفر است، در گروه علوم انسانی تعداد پذیرش رشته‌های روزانه 24608 نفر و در نوبت دوم 5232 نفر است»^[3] راه ورود به دانشگاه‌ها به یک کانال خاص ختم نمی‌شود؛ اما باید توجه داشت در فضای آموزشی ایران بخش قابل توجهی از پذیرش دانشگاه‌ها در رشته‌های روزانه و رشته‌هایی که از آینده شغلی مناسبی برخوردارند، از طریق کنکور سراسری اتفاق می‌افتد. با توجه به ارزش‌های رایج در جامعه ایران، همچنین اعتبار و منزلتی که برای برخی از مشاغل تعریف شده است، می‌توان پدیده کنکور را بیشتر مدنظر قرارداد؛ زیرا دریچه ورود به مشاغل پردرآمد و آینده دار مانند دندانپزشکی، داروسازی، وکالت، طراحی و معماری، تدریس آنلاین، طراحی لباس^[4] و... کنکور سراسری است. موفقیت در کنکور سراسری در فضای فرهنگی ایران تا آنجا برای برخی از دانش آموزان مهم است که حتی می‌توان گفت این افراد بعد از ناکامی در کنکور، مسیر دیگری را برای کسب موفقیت و دستیابی به هدف برای خود متصور نیستند، برخی از دانش آموزان تا آنجا پیش می‌روند که پس از قبول نشدن در سال اول کنکور، شانس خود را در جای دیگر برای رسیدن به موفقیت امتحان نکرده و چند سال پیاپی در این آزمون شرکت می‌کنند؛ چراکه موفقیت را محدود و منحصر به کنکور می‌دانند؛ حتی عده‌ای از دانش آموزان ناکامی در این زمینه را انسداد کامل موفقیت می‌پندارند که نمونه بارز آن «خودکشی پسر 19 ساله تهرانی به دلیل عدم رضایت از نتیجه کنکور خود»^[5] است.

    به ‌طورکلی «ناکامی احساس ناخوشایندی است که درنتیجه نرسیدن به اهداف به دلیل موانع درونی و بیرونی در فرد ایجاد می‌شود» (برشان، 1386: 1). با توجه به آنچه بیان شد، می‌توان گفت ناکامی در رابطه با کنکور به حالتی اشاره دارد که دانش آموزان به هدف ترسیم‌ شده خود مانند قبولی در یک دانشگاه معتبر نرسیده باشند. «کنکور در جامعه ما به یک پدیده اجتماعی تبدیل شده است که بر نظام آموزش عمومی، شرایط روانی و اقتصادی خانواده‌ها به ‌شدت تأثیر می‌گذارد و به یک تهدید برای نوع آوری، خلاقیت و سلامتی نسل جدید تبدیل شده است» (شهیدی و سبحانی، 1386: 161). ناکامی در کنکور آنجا اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که بر جنبه‌های مختلفی از زندگی فرد ازجمله، جنبه‌های اقتصادی، فرهنگی، شخصیتی و... تأثیر می‌گذارد. طبق مشاهدات پژوهشگر در طی مدت چهار سال تدریس و مشاوره تحصیلی، اثرات کنکور و پیامدهای آن بر سایر قسمت‌های زندگی به‌خوبی دیده‌ شده است، برای نمونه یک دانش‌آموز در شهرستان جیرفت از استان کرمان بعدازآنکه نتوانست در کنکور سراسری 1399 به نتیجه دلخواه خود دست پیدا کند تا حد زیادی دچار افسردگی و انزوا شد، به طوری که تا مدتی از نزدیکان خود هم دوری می‌کرد. افراد زیادی در رابطه با کنکور سراسری و پیامدهایش به تحقیق و پژوهش پرداخته‌اند و دلایل این مسئله را نقد و بررسی کرده‌اند؛ اما به کنکور و پیامدهای آن بیشتر از جنبه علمی و آموزشی توجه کرده‌اند و به سایر ابعاد تأثیرگذار ازجمله انگیزه و هدف، شرایط مالی، نقش اطرافیان، فضای مجازی و ... کمتر توجه کرده‌اند (پور رهنما، جمالیان زاده و دولت دوست، 1399: 245؛ سبحانی نژاد، شاه‌حسینی، هاشمی محمدآبادی و خدابنده اویلی، 1392: 199)؛ اما پژوهش حاضر در نظر دارد موفقیت یا ناکامی در کنکور را صرفاً تک علتی بررسی نکند و کسب هر نتیجه‌ای بعد از کنکور را معلول چندین علت بداند، همچنین این پژوهش قصد ندارد پیامدهای بعد از کنکور را از طریق داده‌های از پیش موجود بررسی کند؛ بلکه در نظر دارد فرایند تحقیق را از طریق مصاحبه^[6] پیش ببرد و دیدگاه‌های خود دانش آموزان را نیز بررسی کند.

    پژوهش حاضر با رویکرد نظریه داده بنیاد^[7] صورت گرفته است. «هدف یک مطالعه داده بنیاد فرا رفتن از توصیف است؛ یعنی ارائه یک چارچوب تحلیلی انتزاعی از یک فرایند، مشارکت کنندگان این مطالعه همگی باید فرایند مدنظر را تجربه کرده باشند» (کرسول^[8]، 1396: 85). با توجه به تعریف رویکرد نظریه داده بنیاد می‌توان گفت هدف و امتیاز استفاده از رویکرد داده بنیاد در این است که داده‌های پژوهش از منبع ثابتی به دست نمی‌آیند؛ چراکه کار جمع‌آوری داده‌ها از طریق مصاحبه و مشاهده است و پدیده‌ها در بطن خودشان مطالعه می‌شوند. «نظریه داده بنیاد ما را به مطالعه وا‌می‌دارد و اثری متقابل، با حرکت از طریق سطوح و پژوهش برداده های ما دارد» (چارمز^[9]، 2011: 4). پژوهش حاضر در زمستان 1399 و در محدوده سه شهرستان جنوبی استان کرمان یعنی جیرفت، کهنوج و رودبار جنوب انجام شده است. طبق آنچه بیان شد این امکان وجود دارد که ناکامی و شکست در تمامی مراحل زندگی بشر وجود داشته باشد؛ مانند نرسیدن یک دانش آموز کنکوری به هدفش؛ اما باید توجه داشت، ناکامی در یک زمینه به معنای ناکامی در سایر قسمت‌های زندگی نیست و بعد از یک شکست نباید تسلیم شد؛ بلکه باید آن را ریشه‌یابی و برای رفعش چاره‌ای اندیشید. این پژوهش ابعاد مختلفی از موضوع را مورد بررسی قرار می‌دهد و به دنبال پاسخ دادن به سوالاتی از این دست است. علل ناکامی دانش آموزان کرمانی در کنکور سال 1399 چیست؟ زمینه‌های ناکامی دانش آموزان کنکوری کرمان در کنکور 1399 چیست؟ دانش آموزان کرمانی برای مقابله با ناکامی کنکور در سال 1399 چه استراتژی‌های دارند؟ ناکامی دانش آموزان کرمانی در کنکور 1399 چه پیامدهای دارد؟

پیشینه تحقیق

    از سال های گذشته تاکنون تحقیقات مختلفی در رابطه با کنکور سراسری صورت گرفته و نتایج و یافته های متنوعی به دست آمده است. در تحقیقی از ایمان پرور، تکلوی و هاشمی(1399) با عنوان «تهیه بسته روانی-آموزشی مبتنی بر مدرسه و بررسی اثر بخشی آن بر آشفتگی روانشناختی دانش آموزان دختر پایه دوازدهم متوسطه پشت کنکوری» مشخص شد که مباحث روانی در فرایند موفقیت تحصیلی نقش بسزایی دارند و مداخله روانی-آموزشی در کاهش آشفتگی روانشناختی دانش آموزان پشت کنکور اثر بخش است؛ بنابراین بهتر است مشاوران مدرسه در این زمینه اقدامات بیشتری اعمال کنند.

    نتایج پژوهش امیدیان، رحمتی و فرهای راد (1397) با عنوان «تجربه زیسته شرکت در کنکور با پیامدهای استرس زای آن» نشان داد که کنکور یکی از رویداد های آموزشی مهم است و رابطه جدی با آینده دانش آموز دارد، همچنین در مسیر موفقیت درسی نقش امکانات، برنامه ریزی، ویژگی های روانی، خودشناسی و تلاش بسیار اهمیت دارد.

    در پژوهشی از حسینی لرگانی و محمدی (1396) با عنوان «تبیین علل اثرگذار مراجعه دانش آموزان به آموزشگاه های آزاد کنکور» این نتایج به دست آمد که به دنبال ناکامی در کنکور عده ای از دانش آموزان برای کسب موفقیت در کنکور های آینده به آموزشگاه های خصوصی روی می آورند، همچنین مشخص شد از دیگر دلایل مراجعه دانش آموزان به آموزشگاه های خصوصی کافی نبودن و اثر بخشی پایین آموزش های مدرسه است.

    در پژوهش زارعی و اورنگی (1391) با عنوان «بررسی ملاک های مناسب برای گزینش دانشجو در دانشگاه های ایران از دیدگاه صاحبنظران» مشخص شد که برای گزینش دانشجو در فضای فرهنگی ایران معیارهای زیادی وجود دارد؛ اما مهم ترین آن ها کنکور سراسری است.

    نتایج پژوهش کاویانی، پور ناصح، صیادلو و محمدی (1386) با عنوان «اثر بخشی آموزش کنترل استرس در کاهش اضطراب و افسردگی شرکت کنندگان در کلاس کنکور» نشان داد که استرس و اضطراب در فرایند کنکور نقش مهمی دارند و باید سیاست- گذاران جامعه به کاهش اضطراب و استرس دانش آموزان توجه ویژه ای داشته باشند.

روش پژوهش

    پژوهش حاضر با روش کیفی^[10] و رویکرد نظریه داده بنیاد صورت گرفته است. «نظریه داده بنیاد به نظریه‌ای اطلاق می‌شود که بیشتر بر مشاهده مبتنی است تا قیاس،^[11] نظریه داده بنیاد اشاره به تلاش برای استخراج نظریه‌ها از تحلیل الگوها، مضامین و مقوله‌های عامی است که در میان داده‌های مشاهده‌ای کشف می‌شوند» (صنعتی، 1397: 308). روش تجزیه و تحلیل^[12] در این پژوهش با توجه به الگوی تحلیلی استراوس و کوربین^[13] بوده است، در این روش «پژوهشگر نوعاً 20 تا 30 مصاحبه را در خلال ملاقات‌های مکرر در میدان، برای گردآوری داده‌های مصاحبه‌ای جهت اشباع^[14]  کردن طبقات انجام می‌دهد» (کرسول، 1396: 87). این الگوی تحلیلی شامل سه مرحله کدگذاری می‌شود. «پژوهشگر کار تحلیل را با کدگذاری^[15] باز آغاز و داده را بر اساس طبقات عمده اطلاعاتی کدگذاری می‌کند، بعد از این کدگذاری و بر مبنای آن، کدگذاری محوری صورت می‌گیرد که در آن پژوهشگر یک طبقه کدگذاری باز را انتخاب می‌کند تا بر آن متمرکز شود. گام نهایی، کدگذاری گزینشی است که در آن پژوهشگر بر اساس مدل مرحله قبل گزاره‌ها یا فرضیاتی^[16] ارائه می‌دهد» (کرسول، 1396: 88). در این پژوهش محقق تا مرحله استخراج مقولات نهایی پیش رفته است.

    جامعه آماری پژوهش حاضر را دانش آموزان دختر و پسر سه شهرستان جنوبی استان کرمان یعنی جیرفت، کهنوج و رودبار جنوب تشکیل داده که در کنکور سراسری سال 1399 شرکت و پدیده کنکور را تجربه کرده‌اند. از این جامعه آماری تعداد 10 نفر، شامل 6 پسر و 4 دختر با روش نمونه‌گیری در دسترس و حداکثر تنوع^[17] برای مصاحبه انتخاب شدند. همچنین برای گردآوری داده‌ها در پژوهش حاضر از روش‌ مصاحبه عمیق استفاده شده است.

    با توجه به اینکه پدیده‌های مورد مطالعه از نوع انسانی‌اند، چند ملاحظه اخلاقی مورد نظر بوده است؛ مانند اینکه به مصاحبه ‌شوندگان قبل از مصاحبه اطمینان داده‌ شده است که تحت هیچ شرایطی اطلاعات شخصی آن‌ها فاش نمی‌شود. برای حفظ گمنامی آن‌ها، به جای ذکر اسامی‌شان از کدهای قابل تشخیص برای محقق استفاده شده است. همچنین به آن‌ها اختیار تام داده شده است که در هر زمان مایل بودند مصاحبه را ترک کنند. در پژوهش حاضر برای تأمین اطمینان‌پذیری از روش‌های کنترل اعضا و ممیزان بیرونی استفاده شده است. به‌ کارگیری روش کنترل اعضا بدین‌ صورت بوده است که نتایج حاصل از تحلیل اولیه و محتوای مصاحبه، بعد از بررسی بدون هیچ تغییری در اختیار مصاحبه شوندگان قرار گرفت تا تایید و در صورت نیاز اصلاح کنند. در روش ممیزان بیرونی از چند پژوهشگر که در زمینه تحقیقات کیفی فعالیت داشتند، دعوت به همکاری و مشورت شد، رویه کار بدین شکل بود که پژوهشگر کدگذاری‌های صورت گرفته را در اختیارشان قرارداد تا درستی یا نادرستی آن‌ها را مورد بررسی قرار دهند، در ضمن در چند مورد اصلاحاتی انجام شد. این افراد کاملاً بی‌طرف محسوب می‌شدند و هیچ منفعتی در رابطه با پژوهش حاضر نداشتند.

یافته های پژوهش

    شیوه گردآوری داده‌ها در پژوهش حاضر از طریق مصاحبه بوده است. ابتدا در جدول شماره 1 برخی از مهم‌ترین ویژگی‌های اکتسابی و انتسابی دانش آموزان آورده شده است که می‌توانند نقش بسیار مهمی در موفقیت یا ناکامی آن‌ها داشته باشند، سپس در جدول شماره 2 پس از مطالعه و بررسی دقیق متن مصاحبه‌های صورت گرفته، به پیروی از الگوی تحلیلی استراوس و کوربین فرایند کدگذاری در سه مرحله کدگذاری باز، کدگذاری محوری و کدگذاری گزینشی صورت گرفته است تا بهترین و کاربردی ترین مفاهیم از دل داده‌ها استخراج شود.                           

جدول شماره 1

جدول شماره 2

    آگاهی کنکوری به اشراف بر اصول رسیدن به موفقیت اشاره دارد که شامل مواردی چون درک تأثیر و نقش کنکور سراسری در آینده، داشتن هدف روشن، مدیریت زمان و برنامه‌ریزی، مطالعه صحیح و اصولی، شرکت در آزمون‌های آزمایشی استاندارد و... می‌شود. نقش و تأثیر اطرافیان و خانواده، به فراهم آوردن امکانات، ایجاد انگیزه، رعایت سکوت در خانه و... اشاره دارد، خانواده و اطرافیان فرد بخشی از فرایند کنکور یک دانش‌آموز را تشکیل می‌دهند. مورد بعد اهمیت و تأثیر دوستان است که دوستان باانگیزه و دارای هدف الگوهای مناسبی هستند و در راه رسیدن به موفقیت به فرد کمک می‌کنند، دوست مناسب و دارای هدف، به کنکور و موارد آموزشی اولویت می‌دهد، فرد را ترغیب به تلاش و کوشش می‌کند و به حواشی توجه ندارد. موارد غیردرسی ازجمله مطالعه رمان، تماشا کردن تلویزیون، مسائل روحی و عاطفی، انگیزه و ... ازجمله موارد تأثیرگذار در فرایند کنکور هستند. فناوری و فضای مجازی در اکثر ابعاد زندگی ازجمله کنکور سراسری مطرح است که استفاده‌های مثبت و منفی را شامل می‌شود، فناوری امروزه بخش جدایی ناپذیر و غیرقابل انکار زندگی بشر است، در زمینه موفقیت تحصیلی مدیریت فناوری و استفاده جهت رسیدن به هدف مطرح است. مطلب بعدی دریافت تجارب مثبت و منفی بعد از کنکور است که ممکن است بعد از قبول نشدن دانش‌آموز سرزنش‌های خانواده و اطرافیان باشد یا پی بردن دانش‌آموز به نقاط ضعف و قدرت خود، این پیامدها چه مثبت و چه منفی در زندگی فرد وجود دارند و تا مدت‌ها هم ممکن است با فرد همراه باشند.

    در نمودار شماره 1 چهار مقوله گزینشی نهایی آمده است که به محورهای اصلی پدیده کنکور از دیدگاه نظریه داده بنیاد توجه شده. این مقولات علل، زمینه، استراتژی و پیامدهای کنکور را نشان می‌دهد.

                                                                نمودار شماره 1

در راستای پاسخ به سؤالات پژوهش حاضر می توان گفت:

1- علل ناکامی دانش آموزان کرمانی در کنکور سال 1399 چیست؟ با توجه به نتایج یافته ها می توان به مواردی چون نداشتن بینش کنکوری کافی از جانب دانش آموز و اطرافیان، درک نکردن شرایط دانش آموز توسط خانواده، عدم برخورداری از دوستان مناسب و کمبود امکانات اشاره کرد.

2- زمینه‌های ناکامی دانش آموزان کنکوری کرمان در کنکور 1399 چیست؟ زمینه های ناکامی دانش آموزان در کنکور مواردی چون نقش خانواده، تعامل با دوستان نامناسب و استفاده غلط از فضای مجازی را شامل می شود.

3- دانش آموزان کرمانی برای مقابله با ناکامی کنکور در سال 1399 چه استراتژی‌های دارند؟ دانش آموزان کنکوری پس از کسب نکردن نتیجه دلخواه برای مقابله با شرایط، استراتژی های همچون: کمک خواستن از دوستان، مشورت با مشاور تحصیلی و معلمان، بررسی علل ناکامی خود و امید به شروعی دوباره را در پیش گرفتند.

4- ناکامی دانش آموزان کرمانی در کنکور 1399 چه پیامدهای دارد؟ در این زمینه می توان به پیامدهای منفی مانند احساس ناراحتی، سرخوردگی و پشیمانی دانش آموز، به وجود آمدن افکار منفی همچون خودکشی و فرار از خانه اشاره کرد، از جمله پیامد های مثبت می توان پی بردن دانش آموز به نقاط ضعف و قوتش، درک کردن اهمیت تلاش و پشتکار و افزایش اطلاعات را ذکر کرد.

 نتیجه‌گیری

     در طول تاریخ زندگانی بشر، همواره برخی از موضوعات نقش ممتازی در تعیین سرنوشت و روند زندگی افراد داشته‌اند، ازجمله می‌توان به کنکور سراسری در فضای کنونی جامعه ایران اشاره کرد. کنکور سراسری در ایران از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، به‌طوری که ابعاد مختلفی از زندگی دانش‌آموز و خانواده او را زیر چتر خود می‌گیرد و بازتاب نتایج آن به ‌طور مشهودی در زندگی فرد جلوه می‌کند. با توجه به نقش برجسته کنکور سراسری در جامعه ایران، پرداختن و بررسی به این موضوع مهم و حیاتی به نظر می‌رسد؛ چراکه ضعف و شکست در این زمینه می‌تواند پیامدهای مخربی را به بار آورد. در پژوهش حاضر جهت انعطاف بیشتر، همچنین برای اینکه ابعاد مختلف موضوع به خوبی روشن شود از روش کیفی و رویکرد داده بنیاد و برای گردآوری داده‌ها از روش مصاحبه عمیق استفاده شده است. جهت استخراج مفاهیم پراهمیت و کاربردی در فرایند کدگذاری از الگوی تحلیلی استراوس و کوربین استفاده شده است که حاصل کار استخراج چند کد گزینشی بوده، ازجمله ضرورت آگاهی همه‌جانبه فردی و اجتماعی؛ زیرا تا فرد نسبت به هدف، ابزار رسیدن به آن و ابعادش آگاهی کامل را نداشته باشد احتمال موفقیتش در آن زمینه بسیار کم است، چنانچه دانش‌آموزی از اهمیت و نقش کنکور سراسری آگاه نباشد تلاشی در این زمینه نخواهد داشت. مطابق با نتایج پژوهش حاضر، در تحقیق پور اسماعیل (1387) به خوبی به تأثیر آگاهی در زندگی فرد اشاره شده است. اهمیت مؤلفه‌های درسی و غیردرسی باید موردتوجه باشد؛ چراکه برای حصول موفقیت صرفاً مباحث درسی دخیل نیستند؛ بلکه عوامل غیردرسی هم نقش ممتازی درراه رسیدن به هدف دارند، در این راستا و مطابق با یافته های پژوهش فتحی عمادآبادی (1396) و کیانی (1394) تاثیر عوامل درسی کشف شد؛ اما در پژوهش حاضر در کنار عوامل درسی مؤلفه های غیردرسی هم به دست آمد. مشکلات و معضلات برخاسته از این عوامل غیردرسی بسته به شرایط جغرافیایی و فرهنگی متفاوت است، به‌عنوان نمونه وضعیت معیشتی دانش آموزان تهرانی عموماً از دانش آموزان کرمانی بهتر است؛ ولی چون مردم کرمان وضعیت مالی ضعیف‌ تری دارند و اکثراً به کشاورزی اشتغال دارند، وقت زیادی از دانش آموزان در این امور گرفته می‌شود. مدیرت فضای بعد از کنکور و همچنین درک شرایط دانش‌آموز توسط خانواده، دوستان، معلمان و اطرافیان بسیار مهم است، به‌نوعی دانش‌آموز باید با اطرافیان خود احساس همبستگی کند و به راه انحرافی کشیده نشود، به‌عنوان مثال دانش‌آموز این اطمینان خاطر را داشته باشد که فارغ از هر نتیجه‌ای بعد از کنکور، موردحمایت اطرافیان قرار می‌گیرد یا اینکه کمک و اعتماد دوستانش را از دست نخواهد داد. «دوستان نقش مهمی در سازگاری فرد با شرایط دارند، همچنین رابطه خوب با دوستان چالش های اجتماعی را کاهش می‌دهد، کمک گرفتن از دوستان فرصتی فراهم می‌کند برای تعمیق دوستی، همچنین اعتماد و صمیمیت را افزایش می‌دهد» (شین و ام ریان^[18]، 2012: 856). طبق کدهای به دست آمده یکی از دانش آموزان بعد از کنکور به فکر خودکشی بود یا خودکشی پسر تهرانی بعد از رضایت نداشتن از نتیجه کنکور خود که در بخش بیان مسئله به آن اشاره شد. اهمیت همبستگی، درک شرایط و فراهم آوردن امکانات توسط اطرافیان دانش‌آموز بسیار مهم است، چنانچه دانش‌آموزی بعد از نتیجه ضعیف حمایت خانواده و اطرافیان را داشته باشد و مورد سرزنش یا انواع و اقسام تنبیه‌ها قرار نگیرد، حس همبستگی‌اش تقویت می‌شود؛ چراکه طبق نظریه خودکشی دورکیم «نرخ خودکشی با درجه همبستگی رابطه معکوس دارد، یعنی با افزایش یکپارچگی و هماهنگی بین افراد نرخ خودکشی کاهش می‌یابد» (روحانی یزدلی و مسعودیان، 1398: 19). مورد بعد دریافت تجارب مثبت و منفی بعد از کنکور برای دانش‌آموز است که بهتر است دانش‌آموز تجارب مثبت خود را عملیاتی کند و به سایر قسمت‌های زندگی خود هم انتقال دهد و از تجارب منفی خود درس بگیرد تا در دام آن‌ها نیفتد. در رابطه با پژوهش حاظر، نتایج پژوهش مهرعلی زاده، رجبی معماری و الهام پور (1391) صرفاً پیامدهای منفی کنکور را نشان می دهد؛ ولی پژوهش حاضر علاوه بر پیامدهای منفی به پیامد های مثبت کنکور نیز پرداخته است. در پژوهش یارمحمدیان، سهرابی و عریضی(1384) پیامدهای کنکور صرفاً از جنبه روانی بررسی شده است؛ ولی پژوهش حاضر علاوه بر جنبه روانی مواردی دیگر همچون جنبه خانوادگی و اجتماعی را نیز بررسی کرده است.  با توجه به کدهای استخراج شده می‌توان گفت برای رسیدن به موفقیت در کنکور تنها یک عامل مؤثر نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از عوامل و زمینه‌ها مانند خود دانش‌آموز، انگیزه، خانواده، دوستان، امکانات و... تأثیرگذار هستند. مورد بعد توانایی تحمل هرگونه شرایط توسط دانش‌آموز و اطرافیان فرد است که باید بهترین استراتژی‌ها برای مدیریت و کنترل شرایط در نظر گرفته شود. دانش‌آموز و اطرافیان آن باید از پیامدهای مثبت و منفی بعد از کنکور آگاهی کاملی داشته باشند تا دچار تأثیرات زیان بار آن نشوند، در تحقیقی از معتمدی (1385) به برخی از پیامدهای کنکور مانند سلامت عمومی، اختلالات روانی و عزت ‌نفس اشاره‌شده است.

    در پژوهش حاضر موضوعی مورد برسی قرار گرفت که بسیار نقش برجسته‌ای در زندگی دانش آموزان ایرانی دارد، در این پژوهش سعی شد از روش و رویکردی استفاده شود که در عین انعطاف، حداکثر موضوعات را پوشش دهد. برای تنوع در فرایند تحقیق، داده‌ها از هر دو جنس دختر و پسر، همچنین محیط‌های فرهنگی و جغرافیایی مختلف به دست آمد. به‌علاوه کنکور صرفاً از جنبه آموزشی بررسی نشد؛ بلکه به نقش عوامل دیگر هم توجه شد.

پیشنهاد‌های پژوهشی

    پژوهشگرانی که می‌خواهند در این زمینه کار تحقیقاتی انجام دهند، می‌توانند کار خود را توسعه داده و در محیط‌های مختلف جغرافیایی و فرهنگی و از هر دو جنس دختر و پسر داده‌های خود را به دست آورند. همچنین پژوهشگران می‌توانند دیدگاه‌های مشاوران، معلمان، خانواده دانش‌آموز و اطرافیانش را در این زمینه بررسی کنند.

پیشنهادهای کاربردی

   مطابق سوال یک و یافته های به دست آمده در این قسمت، دانش آموزان و خانواده آن ها در ابتدای ورود به رشته تخصصی چشم اندازی از آینده تحصیلی داشته باشند و با مشاوران و متخصصان کنکوری مشورت های لازم را انجام دهند و آگاهی لازم را در مورد کنکور کسب کنند.

 مطابق سوال دو و یافته های به دست آمده در این قسمت، انتخاب دوستان، استفاده از فضای مجازی و ... توسط دانش آموز و خانواده مدیریت شود و در راستای موفقیت کنکوری باشد.

 مطابق سوال سه و یافته های به دست آمده در این قسمت، آموزش و پرورش از طریق راه هایی چون اختصاص یک مشاور تحصیلی برای هر مدرسه، برگذاری کارگاه ها و جلسات آموزشی مناسب برای معلمان و دانش آموزان، فراهم آوردن امکانات کافی و به روز، تعامل با خانواده ها و ... می تواند فرایند تحصیلی و موفقیت در کنکور را تسهیل کند.

 مطابق سوال چهار و یافته های به دست آمده در این قسمت دولت و آموزش و پرورش از طریق آگاهی بخشی و فراهم آوردن شرایط می توانند تک بعدی نبودن موفقیت در کنکور را نشان دهند، همچنین دانش آموزان و خانواده آن ها از طریق تعامل با مدرسه و مشاوران می توانند پیامدهای کنکور را مدیریت کنند.