Document Type : Original Article
مقدمه
در عصر جهانیشدن و پیشرفت روزافزون تکنولوژی، سرمایۀ انسانی بهعنوان مهمترین سرمایۀ سازمانها و تنها عامل کسب مزیت رقابتی پایداربه شمار میرود و منابع مالی و تکنولوژیک تنها مزیت سازمانها بهحساب نمیآید بلکه در اختیار داشتن مدیرانی مستعد و توانمند است که میتواند فقدان و یا نقص سایر منابع را جبران کند(خنیفر، ابراهیمی، سیفی و فیاضی،1399 ). مهمترین عنصر نیل به اهداف سازمانی، مدیریت است. مدیران اثربخش منابع انسانی را به طریقی که هم به عملکرد عالی و همسطح مطلوب رضایت خاطر کارکنان منجر شود، به کار میگیرند. بنابراین، برای موفق و مؤثر بودن مدیریت بهرهمندی از شایستگیها و تواناییهای ذاتی و اکتسابی ضرورت دارد(عباسپور، خورسندی طاسکوه، خسروی، تقویفرد و عظیمیمقدم،1399 ). پیتر دراکر معتقد است کمیابترین و در عین حال با ارزشترین سرمایه سازمانها و عوامل تعیین کننده در جامعه، مدیران هستند که نقش حیاتی و بنیادی در رشد و شکوفایی آن بر عهده دارند. مدیران شایسته و آگاه توانایی آن را دارند که با بهرهگیری از تواناییهای درونی، دانش، تخصص و تجربه شغلی، هدفهای سازمانی را به بکارگیری حداقل منابع به گونه برتر تحقق بخشند و اثر بخشی و کارآرایی سازمان را بالا برند(ترک زاده و فریدونی،1397). یکی از این سازمانهای مهم که نقش حیاتی در هر جامعه را دارد، سازمان آموزش و پرورش میباشد که نیازمند به کارگیری مدیران توانمند در این حوزه میباشد. آموزشوپرورش سازمان انسانسازی است که با تغییر و تحول مواجه شده و خود نیز ایجاد کننده تغییر، تحول و توسعه است. با توجه به دگرگونی مهمی که در نظام آموزشی کشور ما روی داده است، توجه به نقش مدیران مدارس به منزله یکی از عناصر کلیدی و مهم در این تغییر و تحول و شناسایی استعدادها، تواناییها و پتانسیلهای موجود در آنان برای موفقیت و دستیابی به هدف ها ضرورتی انکارپذیر است(اکرامی و هوشیار،1395). بسیاری از صاحب نظران معتقدند که مدیران مدارس نقش محوری در اثربخشی بر عهده دارند. سازمان ها به منظور نیل به اهدافی ایجاد گردیده اند و میزان موفقیت در نیل به اهداف سازمانی در ارتباط مستقیم با نحوه عملکرد نیروهای انسانی به ویژه مدیران است. همه مدیران صرف نظر از جایی که کار می کنند یا کاری که انجام می دهند، وظایف مشابهی را انجام می دهند. بنابراین لازم است شایستگی ها و توانمندی های ویژهای آنها را قادر سازد تا وظایفشان را به بهترین نحو انجام دهند(حیاتی، دادگر و جنتی،1395). انتصاب مدیران آموزشی بدون آمادهسازیهای حرفهای تخصصی و بدون توجه به استانداردهای حرفهای بیشتر به یک قمار شبیه است؛ قماری که بازنده اصلی آن بدون شک کودکان و دانشآموزان خواهند بود. در مدارس کیفیت بیش از هر چیز به شایستگی مدیران بستگی دارد. تمام فعالیتهای مورد انتظار مدرسه از جمله: برنامهریزی، تدریس، ارزشیابی و غیره تحت نظر مدیر انجام میشود.بنابراین میتوان گفت اثربخشی و کارایی مدارس به شایستگیهای حرفهای مدیران وابسته است. اگر در ساختار مدرسه فقط امکانات سخت افزاری مانند ساختمان، حیاط مدرسه و غیره را فراهم نماییم، اما مدیری ماهر و شایسته، جهت به کارگیری این امکانات نداشته باشیم، هیچ بهره و نتیجهای نخواهیم برد. شکی نیست که مدیران نقشی تعیینکننده در اثربخشی مدارس ایفا میکنند. بنابراین انتخاب مدیران بایستی بر اساس معیارهای اصولی، منطقی و قابل اندازهگیری صورت بگیرد. به طور کلی تعیین صلاحیت و شایستگی علمی، تخصصی، تجربی و مهارتهای فردی، روانی و اجتماعی مدیران نخستین و مهمترین گام در انتخاب و واگذاری مسئولیت مهم رهبران مدارس است؛ چراکه اگر بر ظواهر فیزیکی، روابط و اعمال نظرات شخصی و از این قبیل در این امر اصرار و تأکید ورزیم، چیزی جز مدیریتهای خودمحورانه، بی تحرک، بیاثر و ناکارآمد عایدمان نخواهد شد(جعفری راد، زاهدبابالان، مرادی و ثمری،1398 ). پس توجه به شایستگی مدیران مدارس و انتخاب مدیری با شایستگی و توانایی بالا امری ضروری میباشد. ضرورت به کارگیری مدیران شایسته و توانمند در اسناد مختلف و بیانیههای مهم از جمله بیانیه گام دوم انقلاب توسط مقام معظم رهبری مورد تاکید و تصریح قرار گرفته است. چنانچه بتوانیم الگوی شایستگی مدیران را در بیانیهی گام دوم انقلاب تبیین نماییم و در جهت معرفی و تثبیت آن تلاش کنیم، می توانیم ادعا کنیم که در جهت تعلیم و تربیت جامعه ی ایرانی و به ویژه نسل جوان و نوجوان گامی منطقی و معقول برداشتهایم و از هدر رفت انرژی هایی که به دلیل نداشتن نقشه ای جامع و کامل، ایجا می شود ؛ جلوگیری نمودهایم.آنچه این پژوهش را متمایز میسازد، بررسی محتوای بیانیه گام دوم انقلاب در راستای تبیین الگویی برای شایستگی مدیران مدارس است. از آنجا که شایستگی مدیران مدارس امری بسیار مهم به شمار میرود و تببین الگویی موثر برای آن کار مهمی است، این پژوهش درصدد تبیین و معرفی مولفه و گزارهایی است که در متن بیانیه نهفته است.
پیشینه تحقیق
نظری (1400) در پژوهشی تحت عنوان اخلاق حرفه ای در مراکز تعلیم و تربیت، با تأکید بر بیانیۀ گام دوم انقلاب اسلامی به این نتیجه رسیده است که در بیانیۀ گام دوم انقلاب، 22 ارزش اساسی و 21 ارزش کاربردی در 5 مقولۀ اخلاق حرفهای فردی، اجتماعی، تربیت، تعلیم، مراکز تعلیم و تربیت جمع بندی شد. براساس اهداف غایی بیانیه، رعایت این بایسته ها و ارزش های اخلاق حرفه ای در درجۀ اول، به خودسازی و در درجۀ دوم، به جامعه سازی و در درجۀ سوم به تمدّن سازی منجر خواهد شد.
منظری توکلی و کهنوجی(1399) در پژوهشی تحت عنوان تبیین اهداف تربیتی بیانیه گام دوم انقلاب به این نتیجه رسیدهاند که اهداف تربیتی ساحت سیاسی- اجتماعی بسامد بسیار بالایی را به خود اختصاص دادهاند. اهداف ساحت تربیتی اعتقادی- اخلاقی دومین بسامد را به خود اختصاص دادهاند. بسامد ساحت اقتصادی و حرفهای با ساحت علمی و فناوری قرابت بیشتری دارد که بیانگر ارتباط نزدیک این ساحات با یکدیگر است و کمترین بسامد مربوط به ساحتهای زیبایی شناختی و هنری و زیستی- بدنی است.
خنیفر و همکاران(1399) در مقالهای تحت عنوان مدیران مدارس: شایستگی، دانش، توانایی و مهارتها و ارائه مدل به این نتیجه رسیدهاند که ابعاد و مولفه های الگوی شایستگی مدیران آموزش و پرورش جهت استفاده در کانون ارزیابی عبارتند از: شایستگی دانشی (دانش عمومی مدیریت، دانش بروز در زمینه مدیریت آموزشی، دانش در زمینه آموزش و تدریس، دانش محیطی، شناخت قوانین اجرایی مرتبط و دانش فناوری اطلاعات)، حرفه ای (اخلاق حسنه، التزام به ارزشها، صداقت و راستگویی، انعطاف پذیری، سعه صدر و مهربانی، مشتری مداری و مدیریت تعارض)، ویژگی های شخصیتی (الگو بودن، مسئولیتپذیری، تعهد، مشارکت پذیری، یادگیرندگی، کمالجویی، خود ارتقایی، خود مدیریتی و اعتماد به نفس)، اجرایی (مدیریت اطلاعات، ریسک پذیری، مدیریت منابع، بازخورد به موقع، برنامه ریزی عملیاتی و مهارت تصمیم گیری)، رهبری(انگیزه بخشی، توسعه افراد و تواناسازی، کار تیمی و تیم سازی، نفوذ گذاری و تاثیر، مدیریت استعداد، جانشین پروری و الهام بخشی) ارتباطات(مهارت های شنیدن، اخلاق و رفتار حسنه، توانایی ارتباط با کارکنان، فهم و درک دیدگاه های دیگران، توانایی برقراری ارتباط روشن و آشکار، توانایی ارتباط با مدیران مدارس و توانایی تعامل با والدین دانش آموزان) ادراکی(خلاقیت، نوآوری، تفکر منطقی و بصیرت).
عباسپور و همکاران(1399) در تحقیقی با موضوع طراحی الگوی شایستگی مدیران مدارس متوسطه به این نتیجه رسیدهاند بیست مضمون مربوط به شایستگی مدیران مدارس استخراج شد که در قالب 6 مؤلفه اصلی دسته بندی گردیدند. بعد اول؛ شایستگیهای فردی، شامل مؤلفههای شخصیتی و ارزشی است. بعد دوم؛ شایستگیهای مدیریتی، دو مؤلفه با نامهای منابع انسانی و بینش و نگرش دارد. بعد سوم؛ شایستگیهای علمی و شغلی، دو مؤلفه این بعد، تخصص و شغلی است. بر اساس نتایج پژوهش پیشنهاد گردید برای دستیابی به نظام آموزشی اثربخش، شرایط انتخاب مدیران مدارس باید بازتعریف شود. مدیران ارشد آموزش و پرورش در انتخاب مدیران مولفههایی چون شایستگیهای مدیریتی، شایستگیهای علمی و تخصصی و شایستگیهای فردی را مدنظر قرار دهند.
ابراهیمپور ، چرابین، اکبری و زندهدل(1399) در مقالهای تحت عنوان شناسایی مولفههای موثر بر شایستگی حرفهای مدیران مدارس از دید متخصصان آموزش و پرورش به این نتیجه رسیدهاند که مولفههای موثر بر شایسشتگی حرفهای مدیران مدارس شامل پنج مقوله اصلی و هفده مقوله فرعی (زیرمقوله) بود. مقولههای اصلی شامل مهارتهای انسانی (یک زیرمقوله شاخصهای انسانی)، مهارتهای ادراکی (یک زیرمقوله اکتساب مهارتهای ادراکی)، شاخصهای روانی و ذهنی اخلاقی (دو زیرمقوله شاخصهای شناختی و ذهنی و اخلاقیات)، مهارت های مدیریتی (یازده زیرمقوله مدیریت ارتباطات درونسازمانی، مدیریت ارتباطات برونسازمانی، رهبری فرایندهای یاددهی و یادگیری، برنامهریزی، رفتار سازمانی، نظارت بر پژوه ، منابع مالی و تجهیزات، توسعه کارکنان، نظارت بر تغییرات و تحولات درونسازمانی، ارزشیابی و کنترل و تخصص و مهارت فناوری) و دانش تخصصی (دو زیرمقوله دانش فنی و دانش عمومی) بودند. با توجه به نتایج، برنامهریزی برای بهبود شایستگی حرفه ای مدیران مدارس بر اساس مقولههای اصلی و فرعی آن ضروری است، لذا با آموزش مقولههای اصلی و فرعی میتوان گام ضروری در ارتقای شایستگی حرفهای آنان برداشت.
همچنین جعفری راد و همکاران(1398) در پژوهشی تحت عنوان راهبرد، زمینه و پیامد توسعه شایستگی مدیران مدارس متوسطه (مطالعه کیفی) به این نتیجه رسیدهاند که در طی سه مرحله، کدگذاری باز، کدگذاری نظری و کدگذاری انتخابی حاکی از 12 مقوله کلی است که شامل: پدیده محوری(دانش مورد نیاز، نگرش مورد نیاز، مهارت مورد نیاز)، راهبردها (ایجاد مراکز بالندگی، ارائه آموزش های مستقیم، آموزش های ضمنی (تجربی))، زمینه ( وجود فرهنگ کار مشارکتی، جو حمایتی، ساختار غیر متمرکز)، و پیامدها (بهبود کیفیت یادگیری، بالندگی سازمانی، توسعه حرفه ای) است.
چانگ(2013) در مطالعهای نشان داد که ارزیابی و تشخیص شایستگیهای مرتبط با برنامهریزی، سازماندهی و انگیزش به طور عمده به فضای فرهنگی و یا فضای کاری وابسته نمی باشد و بیشتر بستگی به عوامل و پارامترهای درونی مدیران دارد.
کوکران(2009) در تحقیقی با عنوان توسعه مدل شایستگیهای برای قرن 21 برخی از شایستگیهای موردنیاز مدیران را شناسایی کردند که عبارتند از: ارتباطات اثربخش، یادگیری مستمر، مدیریت اثربخش منابع، انعطافپذیری، ادراک میان فردی، حرفهای گرایی، کار تیمی و رهبری و درک سازمان.
لی(2010) در پژوهشی به این نتیجه رسید برای عملکرد بالا، افراد نیاز دارند که شایستگیهایی مانند موفقیتمداری، نفوذ، تفکر مفهومی، تفکر تحلیلی، قوه ابتکار، اعتمادبه نفس، درک میانفردی، جست وجوی اطلاعات، کار تیمی و مشارکت و تخصص را داشته باشند.
روش تحقیق
تحقیق حاضر با رویکرد کیفی انجام شده است. روش پژوهش حاضر، توصیفی- تحلیلی بوده است که طی آن متن بیانیه گام دوم انقلاب و همچنین مستندات مرتبط با شایستگی مدیران مورد تحلیل و بررسی قرار گرفته است. بدین منظور از راهبرد نظریه دادهبنیاد استفاده شده است. منظور از نظریه دادهبنیاد نظریهای است که مستقیماً از دادههایی استخراج شده است که در جریان پژوهش به صورت منظم گردآمده و تحلیل شدهاند. تحلیل محتوای روش تحقیقی برای گرفتن نتایج معتبر و قابل تکرار از دادههای استخراج شده از متن است. تحلیل محتوای کیفی را میتوان نوعی روش شناسی تحقیق در خدمت تفسیر محتوایی دادهها دانست. نمونه تحلیلی در این پژوهش برابر جامعه است و به دلیل اهمیت موضوع از نمونهگیری صرف نظر شده است و کل جامعه دقیقا بررسی شده است. در مرحله اول در متن بیانیه گام دوم انقلاب از بُعد شایستگی مدیران مدارس مطالعه شد و تمام گزارهها، جملات و عباراتی که انتظار میرفت بتوان از آنها شایستگیهایی را برای مدیران مدارس بدست آورد، مشخص و استخراج شد. برای تحلیل دادهها از کدگذاری باز استفاده شد. در کدگذاری باز محقق از طریق جز به جز کردن به شکلبندی اطلاعات درباره پدیده مورد مطالعه میپردازد. از طریق کدگذاری باز گزارههای اصلی و فرعی نیز مشخص شدهاند. در مرحله بعد در درون هر یک از گزارههای اصلی نیز کدگذاری محوری صورت گرفته است و در مرحله آخر کدگذاری گزینشی انجام شده است که از طریق کدگذاری گزینشی 4 مولفه بدست آمده است که این 4 مولفه به عنوان الگو شایستگی مدیران مدارس انتخاب شده اند.
یافته ها
جدول شماره1- گزاره های بدست آمده از متن بیانیه(کدگذاری باز)
|
گزاره |
کد |
صفحه |
|
جوانان؛ محور تحقق نظام پیشرفتهی اسلامی |
A |
17 |
|
دنبالهی این مسیر که به گمان زیاد به دشواری گذشته نیست، باید با همت و هوشیاری شما جوانان طی شود. |
B |
17 |
|
مدیران جوان، کارگزاران جوان، اندیشمندان جوان، فعالان جوان، در همه میدان های سیاسی و ...... |
C |
17 |
|
نیروی انسانی مستعد و کارآمد با زیر بنای عمیق و اصیل ایمانی و دینی |
D |
17 |
|
همتهای بلند و انگیزههای جوان و انقلابی |
E |
18 |
|
انبوه جوانانی که با روحیه انقلابی رشد کرده و آماده تلاش جهادی برای کشورند. |
F |
18 |
|
مدیران کارآمد و پرانگیزه و خردمند میتوانند با فعال کردن و بهره گیری از آن درآمد ملی را با جهشی نمایان افزایش دهند. |
G |
18 |
|
بهره برداری از ظرفیت های استفاده نشده به منظور پیشرفت کشور |
H |
19 |
|
اما بیش از همه چیز، نخستین توصیه من امید و نگاه خوشبینانه به آینده است. |
I |
19 |
|
جوانان مومن بحث علم و پژوهش را همچون احساس مسئولیت در قبال پیشرفت کشور بدانند. |
J |
22 |
|
معنویت به معنی ارزشهایی همچون اخلاص، ایثار، توکل، ایمان درخور جامعه است. |
K |
22 |
|
اخلاق به معنای خیرخواهی، گذشت، راستگویی، شجاعت، تواضع و اعتماد به نفس است. |
L |
22 |
|
قدرت و نشاط کاری و احساس مسئولیت، در دولتها پیگیری و اقدام شود. |
M |
25 |
|
بیگمان یک مجموعه جوان و دانا و مومن و مسلط بر دانسته های اقتصادی در درون دولت خواهد توانست به این مقصد برسد. |
N |
25 |
|
این مبارزه نیازمند انسان هایی با ایمان و جهادگر، و منیع الطبع با دستان پاک و دلهایی نورانی است. |
O |
26 |
|
عدالت و مبارزه با فساد |
P |
26 |
|
با این همه اینجانب به جوانان عزیزی که آینده کشور، چشم انتظار آنهاست صراحتاً می گویم.... |
Q |
27 |
|
استقلال و آزادی |
R |
28 |
|
اینها بخشی از مظاهر عزت جمهوری اسلامی است که جز با شجاعت و حکمت مدیران جهادی به دست نمیآید. |
S |
29 |
مطابق جدول فوق با توجه به بیانیه گام دوم انقلاب گزارهها و عباراتی که میتوان آنها را جز شایستگی مدیران دانست، استخراج شده است و برای هر گزاره کدی در نظر گرفته شده است.
جدول شماره2- کدگذاری محوری
|
ترکیب کدها |
کد جدید |
|
A,B,C,E,F,N,Q |
T |
|
S,P,O,N,L,K,J,D |
U |
|
H,D,G |
V |
|
J,M,I |
W |
در جدول شماره 2 باتوجه به کدگذاری باز، کدگذاری محوری صورت گرفته است و از میان 20 کدی در کدگذاری باز مشخص شدهاند، 4 کد به عنوان کد محوری انتخاب شده اند.
جدول شماره3- کدگذاری گزینشی
|
کد |
مولفه |
|
T |
جوانگرایی |
|
U |
اعتقادی |
|
V |
کارآمدی و مستعد بودن |
|
W |
آینده نگری و احساس مسئولیت |
در نهایت در جدول شماره3 4 کد محوری نامگذاری و مولفههای آنها مشخص شده است و به صورت یک الگو که در نمودار شماره1 آورده شده، مشخص شده است.
نمودار شماره1- تبیین الگوی شایستگی مدیران مدارس
نتیجه گیری
امروزه اهمیت جایگاه و نقش مدیران به عنوان طراحان، هدایتگران و ادراه کنندگان اصلی سازمان بر کسی پوشیده نیست. به همین دلیل سازمانها تلاش می کنند تا شایسته ترین مدیران را به مثابه یک مزیت رقابتی، شناسایی، جذب و حفظ نمایند و به کارگیری نظامهای مؤثر انتخاب، جذب و نگهداری، ارزیابی و توسعه آنها نیز طبیعتا از جایگاهی مهم و ویژه برخوردار است. مدیران مدارس بر همه جنبه های مدارس تأثیر میگذارند، زیرا آنها سازمانهایی را اداره می کنند که تولیدشان انسان است و این انسانها باید آن قدر ساخته و پرداخته گردند که به سهولت و با مهارت، جذب بازارهای کار و زندگی شوند. همچنین مدیران بیشترین تأثیر خود را بر اهداف مدرسه، یعنی تربیت دانش آموزان می گذارند. همانگونه که شرایط احراز مشاغل با یکدیگر متفاوت است، افراد نیز ازلحاظ شایستگیها، استعدادها، تواناییها، علایق، رغبتها و سایر ابعاد با یکدیگر تفاوت دارند. به همین دلیل تببین الگوی شایستگی مدیران مدارس از اهمیت بالایی برخوردار است. نتایج پژوهش حاضر بدین صورت میباشد که 20 گزاره از طریق کدگذاری باز در متن بیانیه گام دوم استخراج شده است که با شایستگی مدیران ارتباط دارد. سپس گزارههایی که با یکدیگر شباهت داشتهاند از طریق کدگذاری محوری باهم ترکیب شده و در نهایت 4 کد جدید را تشکیل دادهاند. در قسمت آخر نیز 4 کد بدست آمده مشخص و مولفههای آنها نامگذاری شده اند. این 4 مولفه به عنوان الگوی شایستگی مدیران در نظر گرفته شدهاند. در این الگو 4 مولفه جوانگرایی، اعتقادی، کارآمدی و مستعد بودن و آیندهگری و احساس مسئولیت بسامد بیشتری نسبت به سایر مولفهها داشتند. نکته مهمی که باید اشاره کرد این است که در این میان رهبر معظم انقلاب تاکید بسیاری بر جوانگرایی مدیران و انتخاب مدیر جوان داشته اند. بعد از آن مولفه اعتقادی بود که بسامد بیشتری داشت. دو مولفه کارآمدی و مستعد بودن و آینده نگری و احساس مسئولیت نیز باتوجه به تعداد دفعات و تاکیدی که در متن بیانیه آمده است در رتبه های بعدی قرار گرفته اند که البته این الگو با توجه به تعداد دفعات و درجه تاکیدشان در نمودار شماره2 مشخص شده است.
نمودار شماره2- الگوی شایستگی مدیران مدارس
کاربست این الگو ابعاد، مؤلفه ها و شاخص های آن در انتصاب و انتخاب مدیران آموزش و پرورش و مدارس کشور را قادر می کند تا تب علمی خود را از لحاظ انتخاب و انتصاب مدیران شایسته بسنجند و به عنوان یک قطب نما حرکت علمی خود را از برنامه روزی به برنامه ریزی تغییر و سمت و سوی حرکت خود را جهت ارتقا کیفی آن را روشن نمایند.
