مقدمه

از اواخر سال ۲۰۱۹ نسل جدید ویروس کرونا شروع به گسترش جهانی کرد (Du Toit, 2020; Zhou et al., 2020) و این ویروس نه تنها بر کار و زندگی عادی مردم بلکه بر روی جریان آموزش در تمام مقاطع تحصیلی نیز تأثیر گذاشته است. به منظور غلبه بر همه­گیری، مراکز آموزشی تحت دستورالعمل های ارسالی توسط دولت های مرکزی و محلی انواع آموزش های مجازی برخط^[1] و برون خط^[2] به منظور جایگزینی با آموزش سنتی و حضوری آغاز کردند. به نظر میرسد که اتخاذ تصمیم در خصوص یادگیری های مجازی در طی بحران کرونا پاسخی ناگهانی به بحرانی است که از قبل برنامه‌ریزی نشده بود و به آن آموزش اضطراری از راه دور می گویند (Bozkurt & Sharma, 2020). طی این بحران اکثر کلاس های حضوری به مجازی تغییر پیدا کرده و مشکلات زیادی برای معلمان و دانش آموزان همچون عدم توانایی های فنی، مواد آموزشی ناکافی و مشکلات دسترسی به اینترنت به وجود آمد. از زمان بروز بحران تلاش‌های گسترده‌ای توسط دولت ها و مراکز آموزشی به منظور مقابله با مشکلات انجام شده است. با این حال حضور دانش آموزان در کلاس های درس چه به صورت مجازی و چه حضوری متضمن یادگیری آنها و بهره مندی از محتوای ارائه شده نیست (Greener, 2020) و بنابر نظریه شناختی آلبرت بندورا^[3] که بودن در یک مکان آموزشی به منزله یادگیری نیست، وقتی دانش آموزان در یک کلاس چه به صورت حضوری و چه مجازی حضور داشته باشند لزوماً به معنای وقوع یادگیری از آنچه ارائه شده است، نمی باشد. در پاسخ به تعطیلی و یا تقلیل آموزش های حضوری فعالیت های یادگیری رودررو غیرممکن شد. اعتقاد بر این است که ترکیبی از آموزش برخط با کلاس های معکوس^[4] ممکن است مدل جدیدی را از آموزش ترکیبی ارائه دهد و اثربخشی یادگیری های برخط را افزایش دهد (Valiathan, 2002). زیرا کلاس های معکوس فقط به حضور فیزیکی متکی نیستند و یک روش فعال برای آموزش و یادگیری در نظر گرفته می شود که معلمان را به استفاده از تفکر سطوح بالا در آموزش و دانش آموزان را به حضور فعال در جریان های آموزشی ترغیب می کند (Chen et al.,2017).

مبانی نظری و پیشینه­شناسی تحقیق

یادگیری برخط

دوره های برخط طی دو دهه اخیر گسترش یافته اند(Keengwe & Kidd, 2010). بحران کرونا در اوایل سال ۲۰۲۰ استفاده از رویکرد آموزش برخط توسط مراکز آموزشی را تسریع کرد. مزایای مختلفی برای یادگیری برخط ذکر شده است. مزایایی همچون. تداوم یادگیری و عدم نیاز به حضور فیزیکی فراگیر و معلم، وابسته نبودن کلاس به زمان خاص و سهولت دسترسی، امکان دسترسی به آن از مکان های مختلف، بروز بودن و کمک به دولت ها برای جلوگیری از گسترش ویروس، ورود فنّاوری ها و روش های نوین به آموزش و الهام گرفتن از آن ها برای کمک به ارتقاء آموزش نسل های آینده، اعطا فرصت تفکّر مجدد به معلّمان و به روز رسانی دانش آن ها را می توان برشمرد.  اما در کنار مزایا معایبی نیز برای یادگیری های برخط وجود دارد از جمله نبود زمینه خلّاقیت و طرح ایده های نو، ضعف دانش درباره فنّاوری، نبود عوامل انگیزشی، ضعف فرهنگ سازمانی، تمرکز آموزش ها بر حفظیّات و عدم توجه به یادگیری سطوح بالاتر، عدم پرورش خلّاقیت، فراهم نبودن زمینه تربیت به دلیل رودررو نبودن، دموکراتیک شدن روابط میان معلم- فراگیر و فراگیر- فراگیر (Chen et al.,2017).

 رویکرد کلاس معکوس

یادگیری معکوس برای نخستین بار توسط لج^[5] و همکارانش استفاده شد و بعداً به عنوان روش تدریس فعال توسط برگمن و سمز^[6] رواج یافت. در این مطالعات کلاس معکوس به معنای پذیرش این نکته است که بسیاری از فعالیت های یاددهی_یادگیری که قبلاً در کلاس اتفاق می‌افتاد اکنون در خارج از آن اتفاق می‌افتد و بالعکس (Murillo-Zamorano LR et al,2019). برگمن و سمز کلاس معکوس را به عنوان روشی نوین تعریف می کنند که در آن مکان انجام وظایف تغییر پیدا می کند بدین صورت که تدریس در خارج از کلاس اتفاق افتاده و در عوض در کلاس فعالیت هایی انجام می شود که در رویکرد سنتی به عنوان تکالیف در نظر گرفته می‌شوند. از روش کلاس معکوس به عنوان یک روش یادگیری فعال استفاده می شود که تفکر سطوح بالاتر و مشارکت فعال دانش آموزان را ارتقا می دهد( Rodríguez et al, 2019). همچنین در این رویکرد انعطاف پذیری فضاهای آموزشی و بهره‌گیری از فناوری و تعامل مورد توجه است. بنابراین این رویکرد بر استفاده از رویکرد ترکیبی تاکید دارد که به موجب آن منابع مجازی مانند فیلم ها و متن ها برای انتقال دانش خارج از کلاس بوده و کلاس های حضوری برای تثبیت دانش از طریق فعالیت تعاملی مانند حل مسئله، کار مشترک، بحث و گفت و گو استفاده می شود (Baepler P et al 2014). علاوه بر این مطالعات قبلی نشان داده است که کلاس معکوس به فراگیران کمک می کند تا مطالب را بهتر درک کرده و مرور کنند( González-Gómez D et al, 2016).

همچنین با استفاده از رویکرد کلاس معکوس می توان به دانش آموزان کمک کرد تا توانایی یادگیری خود را بهبود بخشند

( Lin YT et al, 2019). بنابراین کلاس معکوس به احتمال زیاد توانایی‌ها و مهارت‌های دانش‌آموزان را افزایش می‌دهد.

روش‌شناسی تحقیق

پژوهش حاضر یک پژوهش توصیفی- تحلیلی است و ابزار گردآوری اطلاعات کتابخانه ای و متن کاوی است. در این پژوهش ادبیات و سوابق موضوع تحقیق با مراجعه به مقالات علمی- پژوهشی و سایر مقالات منتشره مورد مطالعه و بررسی قرار گرفت.

یافته ها و تجزیه‌وتحلیل داده‌ها

امروزه یادگیری برخط به عنوان راه حلی برای مشکلات سنتی یادگیری ارائه می‌شود که دارای مزایایی از جمله انعطاف پذیری از نظر زمان و مکان یادگیری(Keengwe & Kidd, 2010)، ایجاد یادگیری خودتنظیم توسط دانش آموزان و به دلیل دانش آموز محوری یادگیری عمیق تری را همراه است(Grieve et al., 2017)، می باشد اما در کنار مزایا معایبی نیز برای یادگیری های برخط وجود دارد از جمله جدایی معلم از فراگیر باعث ایجاد احساس انزوا در فراگیران می­شود (Palloff & Pratt, 1999). مدل یادگیری ترکیبی با هدف ترکیب و آمیختن یادگیری رودررو و حضوری و یادگیری برخط موجب تسهیل یادگیری می شود بنابر نظر استاکر و هورن^[7]، چهار مدل یادگیری ترکیبی وجود دارد که در شکل ۱ نشان داده شده است( Stoker, Horn, 2012).

(شکل۱: مدل های یادگیری ترکیبی)

ترکیب کلاس معکوس با یادگیری برخط، نوعی یادگیری ترکیبی است که در دهه گذشته ایجاد شده است و تحقیقات مربوط به آن به عنوان فرصت های یادگیری که فقط به حضور رودررو متکی نیست همچنان در حال پیشرفت است. برخی از مطالعات انجام شده نتایج مثبتی مانند یادگیری خود تنظیم، انگیزه و رضایت از حضور در کلاس توسط فراگیر و ... را نشان می دهد. رویکرد کلاس معکوس الگوهای یادگیری را تغییر می دهد و فعالیت های کلاسی همچون توضیح مطالب و ارائه تکلیف را به خارج از کلاس منتقل کرده و کلاس درس محلی برای یادگیری مبتنی بر حل مسئله تمرین و بحث و تعامل فراگیران با یکدیگر و با معلم خواهد بود (Cheng, Ritzhaupt, &Antonenko, 2019). بنابر نظر چارمون^[8] یادگیری معکوس را می توان به چهار قسمت دسته بندی نمود که در شکل ۲ نشان داده شده است (Chaeruman et al, 2020). 

(شکل ۲: چهار ربع کلاس معکوس)

به عنوان مثال وقتی بیماری کرونا موجب شد تا فعالیت های آموزشی حضوری و رودر رو غیر ممکن و یا بسیار سخت شود، اجرای کلاس های معکوس به عنوان کلاس های ترکیبی شیوه مناسبی می باشد که منجر به تداوم فعالیت یادگیری و افزایش تعامل دانش آموزان در کلاس های درس و یادگیری خودتنظیم آنان خواهد شد و فرصتی برای یادگیری مستقل دانش آموزان فراهم می کند.

قسمت های اساسی رویکرد کلاس معکوس

همانطور که اشاره شد ترکیب کلاس معکوس با یادگیری برخط نوعی یادگیری ترکیبی است که می‌تواند اثربخشی یادگیری های برخط را در دوران کرونا بهبود بخشد. چهار ستون  F, L, I, P ،  در طراحی یک کلاس معکوس وجود دارند که به موجب آن  باید یک محیط یادگیری انعطاف پذیر  برای یاد گیری فراهم کنند تا دانش آموزان بتوانند بدون نگرانی یادگیری خود را در هر مکان و زمان ادامه دهند(F: flexible environment). همچنین رویکرد یادگیری ترکیبی باید به عنوان یک فرهنگ یادگیری به رویکرد فراگیر محور تبدیل شود( L: learning culture). ارائه یک محتوای مفید و جذاب عنصر اساسی برای جلب توجه دانش آموزان است

(I: intentional content) و نیز رویکرد کلاس معکوس بدون معلمان کاربلد و حرفه ای موفق نخواهد شد

(professional educators P:) (Naw Naw, 2020).

روش اجرای کلاس معکوس در دوره‌های مجازی

یکی از سوال های اساسی در مورد اجرای کلاس معکوس در کلاس این است که چگونه می توانیم یک کلاس معکوس را در کلاس های مجازی پیاده کنیم. این مقاله بخش های زیر را به عنوان گام هایی برای اجرای کلاس معکوس به معلمان پیشنهاد کرده است:

فعالیت های قبل از کلاس:  محتوای جلسه را قبل از کلاس در اختیار دانش آموزان قرار دهید، همچنین اهداف و انتظارات خود را مشخص کنید.

فعالیت های داخل کلاس:  الف) قبل از شروع درس جدید مطالب جلسه قبل را مرور کنید و به مدت ۱۰ دقیقه به این کار وقت اختصاص دهید و از دانش‌آموزان به طور تصادفی از مطالب جلسه قبل سوال بپرسید تا هم به عنوان پایه برای ارزیابی و ارائه نمره باشد و هم به عنوان مرجعی جهت تصمیم‌گیری در مورد تکالیف ارائه شده قرار گیرد. ب) در کلاس بسته به شرایط و نوع محتوا، چند دانش آموز را به طور تصادفی برای ارائه گزارش از آن چه خوانده اند انتخاب کنید و سوال بپرسید. ج) در هر جلسه گروه های کوچک تشکیل دهید تا دانش‌آموزان با یکدیگر مشورت و همفکری کنند( زمان بحث را میتوانید ده دقیقه تنظیم کنید). سپس پاسخ‌های گروه را به عنوان مبنای ارزشیابی عملکرد گروهی در نظر بگیرید.

فعالیت های بعد از کلاس:  الف) فعالیت شخصی: در پایان جلسه دانش آموزان ملزم به نوشتن خلاصه درس به عنوان مبنایی برای ارزیابی عملکرد شخصی می باشند. ب) فعالیت های گروهی: یک بار در هفته دانش‌آموزان موظف به انجام بحث گروهی پس از ساعات مدرسه در مورد مطالب ارائه شده می باشند تا مبنایی برای سنجش عملکرد گروهی باشد. ج) خلاصه دوره در پایان هر دوره از یادگیری دانش‌آموزان موظفند خلاصه‌ای از یادگیری دوره را به عنوان مبنای تجزیه و تحلیل اثربخشی دوره های یادگیری بنویسند( Elise M. Heiss, Susan P. Oxley, 2021).

در جدول 1 فعالیت هایی که برای اجرای یک کلاس معکوس مورد نیاز می باشد توضیح داده شده است:

(جدول 1: فعالیت های لازم برای اجرای یک کلاس معکوس)

چالش ها و راه حل های استفاده از رویکرد کلاس معکوس در آموزش های مجازی

استفاده از رویکرد کلاس معکوس در کلاس های مجازی مشکلاتی به همراه دارد که در جدول 2 به آن پرداخته­ایم (Elise M. Heiss, Susan P. Oxley, 2021):

(جدول 2: مشکلات و راه حل­های اجرای یک کلاس معکوس)

نتیجه‌گیری

به نظر می‌رسد که بحران کرونا و به‌دنبال آن تعطیلی مراکز آموزشی به صورت حضوری، تایید می کند که یادگیری می تواند بدون حضور فیزیکی هم ادامه یابد و ما می توانیم یادگیری را در هر مکان و زمان و با استفاده از منابع مختلف ادامه دهیم. همچنین مرور تحقیقات نشان داد که اجرای کلاس معکوس به عنوان نوعی یادگیری ترکیبی و مبتنی بر استاندارد ها می تواند یک راه حل موثر برای یادگیری بدون فعالیت های حضوری کلاس باشد. کلاس معکوس یک فعالیت فراگیر محور است و ارائه محتوا از کلاس درس حذف شده و به جای آن ارایه تکالیف درسی از سوی فراگیر صورت میـگیرد که این کار با استفاده از محتوای منتقل شده به خارج از کلاس درس به وسیله مواد آموزشی، متون خواندنی، فیلم‌ها، فیلم های ضبط شده در سایت ها و فیلم سخنرانی صورت می گیرد. البته که این روش دارای مشکلاتی نیز می باشد که می توانیم با برنامه ریزی صحیح آن ها را مدیریت کنیم و به عنوان روشی موثر در کلاس های مجازی استفاده کنیم.

پیشنهاد

کارگاه هایی جهت آشنایی با رسانه ها و ابزارهای الکترونیکی تولید محتوا برای معلمان، اساتید و دست اندرکاران آموزش، برگزارگردد.

کارگاه هایی جهت آشنایی با رویکرد کلاس معکوس برای معلمان، اساتید و دست اندرکاران آموزش، برگزار گردد.

وب سایت رسمی داخلی  به منظور جمع­آوری و بایگانی فیلم­ها ، عکس­ها و مطالب آموزشی معلمان پایه­های مختلف جهت استفاده سایر معلمان و فراگیران طراحی و معرفی شود